कमी खाल्ल्यानंतरही वजन कमी होत नाही? ‘सर्व्हायव्हल मोड’ म्हणजे काय आणि त्यामागील सत्य

वजन कमी करण्यासाठी अनेकजण सर्वप्रथम आपल्या आहारात मोठी कपात करतात. काही लोक दिवसातून एकदाच जेवतात, तर काही जण भूक लागली तरी स्वतःला अन्नापासून दूर ठेवतात. सुरुवातीला वजनात थोडी घट दिसली तरी काही दिवसांनी वजन एका ठिकाणी स्थिर राहते किंवा पुन्हा वाढू लागते. त्यामुळे अनेकांच्या मनात प्रश्न निर्माण होतो की, “मी इतकं कमी खात असूनही वजन का कमी होत नाही?” या संदर्भात अनेकदा ‘सर्व्हायव्हल मोड’ किंवा ‘स्टार्वेशन मोड’ ही संकल्पना चर्चेत येते. या संकल्पनेनुसार शरीराला जेव्हा दीर्घकाळ पुरेसे अन्न मिळत नाही, तेव्हा ते ऊर्जा वाचवण्यासाठी कॅलरीचा वापर कमी करते. परिणामी वजन कमी होण्याचा वेग मंदावू शकतो. मात्र याबाबत अनेक गैरसमजही आहेत. वजन कमी करण्यासाठी फक्त कमी खाणे पुरेसे नसून योग्य पोषण, व्यायाम, पुरेशी झोप आणि संतुलित जीवनशैली तितकीच महत्त्वाची असते.

शरीराची कार्यपद्धती अत्यंत गुंतागुंतीची आहे. आपण जे अन्न खातो त्यातून शरीराला ऊर्जा मिळते आणि ही ऊर्जा श्वासोच्छ्वास, रक्ताभिसरण, पचन, मेंदूचे कार्य, शरीराचे तापमान नियंत्रित ठेवणे अशा अनेक मूलभूत प्रक्रियांमध्ये वापरली जाते. जेव्हा आपण दीर्घकाळ खूप कमी कॅलरी घेतो, तेव्हा शरीर उपलब्ध ऊर्जेचा अधिक कार्यक्षम वापर करण्याचा प्रयत्न करते. काही प्रमाणात चयापचयाचा (मेटाबॉलिझम) वेग कमी होऊ शकतो, ज्यामुळे शरीर कमी कॅलरीमध्येही काम करू लागते. यालाच अनेकजण सर्व्हायव्हल मोड असे संबोधतात. मात्र हा बदल अचानक किंवा काही दिवस कमी खाल्ल्यामुळे लगेच होत नाही.

शरीराची ही प्रतिक्रिया व्यक्तिनिहाय वेगळी असू शकते आणि त्यावर वय, लिंग, स्नायूंचे प्रमाण, हार्मोन्स, आरोग्यस्थिती आणि शारीरिक हालचालींचा मोठा प्रभाव असतो. त्यामुळे प्रत्येक व्यक्तीमध्ये वजन कमी होण्याचा वेग समान असतोच असे नाही. वजन कमी न होण्यामागे सर्व्हायव्हल मोड हा एकमेव कारणीभूत घटक नसतो. अनेकदा लोक आपल्या दैनंदिन कॅलरी सेवनाचा चुकीचा अंदाज लावतात. थोड्या प्रमाणात खाल्लेले स्नॅक्स, साखरयुक्त पेये, चहा-कॉफीमधील साखर, सॉस, ड्रायफ्रूट्स किंवा बाहेरचे हलके पदार्थ यांमधूनही अपेक्षेपेक्षा जास्त कॅलरी मिळू शकतात.

दुसरीकडे, वजन कमी झाल्यानंतर शरीराचे वजन कमी असल्याने कॅलरीची गरजही कमी होते. त्यामुळे सुरुवातीला ज्या आहारामुळे वजन कमी होत होते, तोच आहार काही काळानंतर वजन स्थिर ठेवू शकतो. याशिवाय व्यायाम कमी होणे, दिवसभर बसून काम करणे, झोपेची कमतरता, तणाव, हार्मोनल बदल, काही औषधे आणि वैद्यकीय समस्या यांचाही वजनावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे वजन कमी न होण्यामागे अनेक कारणांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक असते. वजन कमी करण्यासाठी उपाशी राहण्यापेक्षा संतुलित आणि पौष्टिक आहार घेणे अधिक फायदेशीर ठरते.

शरीराला पुरेशा प्रमाणात प्रथिने, चांगल्या दर्जाचे कार्बोहायड्रेट, आरोग्यदायी चरबी, जीवनसत्त्वे आणि खनिजे मिळाली तर स्नायू टिकून राहण्यास मदत होते आणि चयापचय अधिक प्रभावी राहू शकतो. प्रथिनयुक्त आहारामुळे पोट जास्त वेळ भरल्यासारखे वाटते आणि अनावश्यक भूक कमी होण्यास मदत मिळते. तसेच भरपूर भाज्या, फळे, संपूर्ण धान्य, डाळी, कडधान्ये आणि पुरेसे पाणी यांचा आहारात समावेश करणे आवश्यक आहे. क्रॅश डायेट किंवा अतिशय कमी कॅलरीचा आहार दीर्घकाळ टिकवणे कठीण असते आणि त्यामुळे शरीराला आवश्यक पोषक घटकांची कमतरता निर्माण होण्याचा धोका वाढू शकतो.

व्यायाम हा वजन कमी करण्याच्या प्रक्रियेतील अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. केवळ चालणे किंवा धावणेच नव्हे तर आठवड्यातून काही वेळा शक्तिवर्धक (स्ट्रेंथ ट्रेनिंग) व्यायाम करणेही उपयुक्त ठरते. यामुळे स्नायूंचे प्रमाण टिकवून ठेवण्यास मदत मिळते आणि शरीराची ऊर्जा वापरण्याची क्षमता सुधारू शकते. याशिवाय नियमित शारीरिक हालचाल, जिने चढणे, चालत जाणे, घरकाम करणे किंवा दिवसभर सक्रिय राहणे यांचाही सकारात्मक परिणाम होतो. पुरेशी झोप घेणे, तणाव कमी ठेवणे आणि नियमित वेळेवर जेवणे या सवयी वजन नियंत्रणासाठी तितक्याच महत्त्वाच्या आहेत.

दीर्घकाळ झोपेची कमतरता किंवा सततचा मानसिक ताण हार्मोन्सवर परिणाम करून भूक वाढवू शकतो आणि वजन कमी होण्यास अडथळा निर्माण करू शकतो. एकूणच, कमी खाल्ल्यामुळेच वजन हमखास कमी होईल असे नाही आणि वजन कमी न झाल्यास त्याचे कारण नेहमीच ‘सर्व्हायव्हल मोड’ असते असेही म्हणता येत नाही. शरीर परिस्थितीनुसार काही प्रमाणात जुळवून घेते, परंतु वजन कमी होण्यावर अनेक घटकांचा एकत्रित परिणाम होत असतो. त्यामुळे अतिशय कमी खाण्याऐवजी संतुलित आहार, नियमित व्यायाम, पुरेशी झोप, तणावाचे व्यवस्थापन आणि सातत्यपूर्ण आरोग्यदायी सवयी यांवर भर देणे अधिक परिणामकारक ठरते.

जर योग्य प्रयत्न करूनही दीर्घकाळ वजनात कोणताही बदल होत नसेल, तर वैद्यकीय तज्ज्ञ किंवा आहारतज्ज्ञांचा सल्ला घेणे उचित ठरेल. ते व्यक्तीच्या आरोग्यस्थितीनुसार योग्य आहार, व्यायाम आणि जीवनशैलीविषयक मार्गदर्शन देऊ शकतात. अशा वैज्ञानिक आणि संतुलित दृष्टिकोनामुळे वजन कमी करण्याबरोबरच दीर्घकालीन आरोग्यही चांगले राखता येते.