इराणवर भयंकर संकट! तेहरानमध्ये काळा पाऊस; युद्धानंतर अनेक दशके…

इराण आणि अमेरिका यांच्यातील युद्धात इराणचे मोठे नुकसान झाले आहे, मात्र आता या युद्धाचा परिणाम पुढील काही दशके जाणवण्याची भीती आहे. या युद्धामुळे इराण मोठ्या पर्यावरणीय आणि आरोग्य संकटात सापडण्याची शक्यता आहे. मार्च 2026 मध्ये तेहरान आणि करज परिसरातील तेल डेपो, रिफायनरी आणि इंधन साठवण केंद्रांवर झालेल्या हल्ल्यांनंतर ब्लॅक रेन म्हणजेच काळा आणि विषारी पाऊस पडल्याच्या घटना समोर आल्या होत्या. याचा परिणाम अनेक दशकांपर्यंत जाणवू शकतो अशी शक्यता वैज्ञानिकांनी वर्तवली आहे.

काळा पाऊस म्हणजे काय, तो कसा तयार होतो?

तेहरानमधील शहरान, अकदासिया, करज आणि तेहरान रिफायनरीसारख्या महत्त्वाच्या तेल ठिकाणांवर हल्ल्यानंतर लाखो लिटर कच्चे तेल जळाले. अपूर्ण ज्वलन झाल्यामुळे मोठ्या प्रमाणात काळा धूर (सूक्ष्म कण), कार्बन आणि तेलाचे सूक्ष्म कण वातावरणात पसरले. कमी दाबाच्या हवामानात हे कण ढगांमधील पाण्याच्या थेंबांमध्ये मिसळले आणि पाऊस पडताना काळे, चिकट आणि आम्लयुक्त थेंब जमिनीवर पडले. यालाच ब्लॅक रेन असे म्हटले जाते.

या पावसात कोणते घातक घटक आहेत?

• PM2.5 आणि अल्ट्राफाइन कण : हे अतिशय सूक्ष्म कण फुफ्फुसांमध्ये खोलवर जातात
• सल्फर डायऑक्साइड (SO₂) आणि नायट्रोजन ऑक्साइड (NOₓ): हे मिळून आम्लवृष्टी (Acid Rain) तयार करतात
• पॉलीसायक्लिक अरोमॅटिक हायड्रोकार्बन (PAH): हे कॅन्सर निर्माण करणारे रसायन आहे
• जड धातू: जसे शिसे (लेड), कॅडमियम, क्रोमियम आणि निकेल
• वायुरूप सेंद्रिय संयुगे (VOC): विषारी वायू आणि हायड्रोकार्बन

जागतिक आरोग्य तज्ज्ञांनी याला अत्यंत विषारी आणि आम्लयुक्त पाऊस म्हणून वर्णन केले असून विशेषतः लहान मुले, वृद्ध आणि गर्भवती महिलांसाठी धोकादायक असल्याचे सांगितले आहे.

आरोग्यावर होणारे परिणाम

तेहरानमध्ये प्रदूषण धोकादायक पातळीवर पोहोचले आहे. PM2.5 ची पातळी सामान्य मर्यादेपेक्षा अनेक पट जास्त नोंदवली गेली आहे. लोकांमध्ये खालील लक्षणे वाढताना दिसत आहेत.

• डोळ्यांत जळजळ आणि लालसरपणा
• घशात खवखव आणि सतत खोकला
• श्वास घेण्यास त्रास
• अस्थमा आणि COPD रुग्णांची प्रकृती अधिक गंभीर
• त्वचेवर जळजळ आणि अ‍ॅलर्जी

दीर्घकालीन परिणाम (वैज्ञानिक प्रभाव)

• फुफ्फुस आणि हृदयविकार : PM2.5 कण फुफ्फुसातून रक्तात प्रवेश करून शरीरात सूज निर्माण करतात. त्यामुळे हार्ट अटॅक, स्ट्रोक आणि क्रॉनिक ब्रॉन्कायटिसचा धोका वाढतो.
• कॅन्सरचा धोका : PAH आणि जड धातू डीएनएला नुकसान पोहोचवतात, ज्यामुळे फुफ्फुसांचा कॅन्सर, रक्ताचा कॅन्सर आणि इतर गंभीर आजारांचा धोका वाढतो.

माती, पाणी आणि शेतीवर परिणाम

• जड धातू मातीमध्ये साचून तिला विषारी बनवतात
• पिके दूषित होतात
• भूजलात विष मिसळू शकते
• आम्लवृष्टीमुळे जमिनीची सुपीकता कमी होते

पुढील पिढ्यांवर परिणाम

• गर्भातील बाळांच्या विकासावर परिणाम
• मुलांमध्ये न्यूरोलॉजिकल समस्या
• रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होण्याचा धोका

1991 च्या गल्फ वॉरशी तुलना

या परिस्थितीची तुलना 1991 च्या गल्फ वॉरशी केली जात आहे, जेव्हा कुवैतमध्ये 600 हून अधिक तेल विहिरींना आग लागली होती. त्यावेळी तापमान 10°C पर्यंत कमी झाले होते. हजारो टन प्रदूषक दररोज हवेत पसरत होते. काळ श्वसनविकार आणि कॅन्सरचे प्रमाण वाढले होते. मात्र इराणमधील परिस्थिती अधिक गंभीर आहे कारण प्रदूषण थेट दाट लोकसंख्या असलेल्या तेहरानमध्ये पसरत आहे.

प्रदूषणाचा प्रवास

• हवेतून मातीमध्ये
• मातीमधून पाण्यात
• आणि नंतर अन्नसाखळीमार्फत मानवाच्या शरीरात