हठयोगापासून ते राजयोगापर्यंत… रामदेव बाबांनी सांगितले योगाचे प्रकार; तुम्हीही जाणून घ्या

पतंजलीचे संस्थापक बाबा रामदेव यांनी देशासह जगभरात योगाचा प्रसार केला आहे. रामदेव बाबांनी औषधी वनस्पतींपासून बनवलेल्या स्वदेशी उत्पादनांच्या माध्यमातून आयुर्वेदाचाही प्रचार केला आहे. भारतात योगाला दीर्घ इतिहास आहे. योग हा शब्द प्राचीन काळापासून वेद, उपनिषद, गीता आणि पौराणिक ग्रंथांमध्ये वापरला जात आला आहे. हे केवळ शारीरिकदृष्ट्या तंदुरुस्त राहण्यासाठी योगासने करण्यापुरते मर्यादित नाही, तर योगाचा आपल्या जीवनातील भक्तीपासून आत्मसाक्षात्कारापर्यंत आणि शरीरापासून मनापर्यंत आरोग्यापर्यंतच्या प्रत्येक पैलूशी सखोल संबंध आहे. योग ही आपल्या देशाची देणगी आहे, परंतु कालांतराने लोक ती विसरले आहेत. आजच्या आधुनिक जीवनशैलीमध्ये आरोग्याशी संबंधित समस्या इतक्या वाढल्या आहेत की निरोगी राहण्यासाठी आपण पुन्हा योगाला आपल्या दैनंदिन दिनचर्येचा भाग बनवले पाहिजे. या लेखात आपण पतंजलीचे संस्थापक रामदेव बाबा यांच्या ‘योगा, इट्स फिलॉसॉफी अँड प्रॅक्टिस’ या पुस्तकातून शिकूया की योगाला आपल्या जीवनात किती महत्त्व आहे आणि त्याचे किती प्रकार आहेत.

पतंजली ब्रँडला महर्षी पतंजलीचे नाव देण्यात आले आहे. पतंजली हे योगाचे विद्वान होते आणि त्यांनी त्याची व्याख्या ‘चित्त वृत्ति निरोध’ (विचार आणि भावनांना शांत करण्याची किंवा नियंत्रित करण्याची कृती) अशी केली. जर योगाचा पूर्ण समर्पणाने आणि भक्तीभावाने सराव केला तर मनातील सर्व नकारात्मक गोष्टी पुसून टाकता येतात. तसे, योग खूप सूक्ष्म आहे, परंतु सोप्या शब्दात, तुम्ही मानसिकदृष्ट्या खूप मजबूत बनता. जसजसे तुम्ही योगाच्या प्रत्येक टप्प्यातून जाता, तसतसे तुम्हाला स्वतःमध्ये बदल जाणवतो. योगाचे किती प्रकार आहेत ते पाहूया.

योगाचे प्रकार कोणते आहेत?

पतंजलीच्या संस्थापकाच्या ‘योग इट्स फिलॉसॉफी अँड प्रॅक्टिस’ या पुस्तकात ‘दत्तात्रेय योगसूत्र’ आणि ‘योगराज उपनिषद’ मध्ये वर्णन केलेल्या योगाच्या चार प्रकारांचे वर्णन केले आहे. चला जाणून घेऊया.

मंत्र योग ही अध्यात्माशी जोडण्याची प्रक्रिया

या पुस्तकात योगाचा पहिला प्रकार असलेल्या मंत्रयोगाबद्दल माहिती देण्यात आली आहे. यात 12 वर्षे पद्धतशीरपणे जप करणे समाविष्ट आहे. या प्रक्रियेमुळे ‘अनिमा सूक्ष्मता’ (एकाच रेणूपासून तुमच्या शरीराला सूक्ष्म बनवण्याची शक्ती) मिळते. योगी ही शक्ती मंत्रांमधून प्राप्त करतो, म्हणजेच तो अशा स्थितीत पोहोचतो की तो स्वतःला विश्वाच्या अगदी छोट्या भागाशी देखील ओळखतो. ही अशी कृती आहे ज्याद्वारे आध्यात्मिक शक्ती प्राप्त होतात.

योगामुळे संतुलन

या योगामध्ये दैनंदिन कामे करताना नेहमीच देवाचे स्मरण करणे समाविष्ट आहे. हा एक तांत्रिक योग देखील मानला जातो, ज्यामध्ये मन आणि शरीर शांत होते आणि ब्रह्म म्हणजेच ईश्वरात लीन होते. या योगामध्ये श्वास नियंत्रण, ध्यान इत्यादी क्रिया केल्या जातात. पूर्ण झाले आहेत. मानसिक, शारीरिक तसेच आध्यात्मिक आरोग्याचा समतोल राखणे हा या योगाचा उद्देश आहे.

हठयोग- शरीर आणि मनाला बळकट करणारी प्रक्रिया

हठयोग हा योगाचा एक प्रमुख आणि प्राचीन प्रकार आहे, ज्यामध्ये शारीरिक योगासनांव्यतिरिक्त श्वासोच्छवास तंत्र आणि ध्यान यावर भर दिला जातो. या योगामध्ये शरीराच्या शुध्दीकरणासाठी तसेच मनाच्या एकाग्रतेसाठी विविध आसने, मुद्रा, प्राणायाम आणि कृयांचा सराव केला जातो. हठयोगाचा शब्दशः अर्थ कठोर परिश्रमाच्या माध्यमातून एकत्र येणे किंवा एकत्र येणे असा आहे. योगामध्ये केलेल्या शारीरिक मुद्रा शरीराला लवचिक आणि मजबूत बनवतात.

राजयोगामुळे मन शुद्ध

चौथ्या प्रकारच्या राजयोगाचे वर्णन बाबा रामदेव यांच्या पुस्तकात केले आहे. यात यम (आत्मसंयम) नियम (शास्त्रीय नियम) इत्यादींचे पालन करणे समाविष्ट आहे जे मन, बुद्धी शुद्ध करण्यास मदत करते. राजयोग या शब्दाचा अर्थ प्रकाशित करणे असा होतो.

महर्षि पतंजली यांच्या सन्मानार्थ आपल्या ब्रँडला नाव देणाऱ्या बाबा रामदेव यांनी योगसूत्रात अष्टांग योगाचे सार स्पष्ट केले आहे. बाबा रामदेव यांनी लिहिलेल्या पुस्तकात दिलेल्या माहितीनुसार, गीतामध्ये ध्यान योग, सांख्य योग आणि कर्मयोगाबद्दल तपशीलवार माहिती आहे आणि गीताच्या पाचव्या अध्यायात कर्म योग हा सांख्य योगापेक्षा अधिक चांगला मानला गेला आहे. कर्मयोगाचे सार शास्त्रीय ग्रंथांमध्ये दिले आहे. अशा प्रकारे, योग ही केवळ एक शारीरिक क्रिया नाही, तर आध्यात्मिकता आणि भक्ती प्राप्त करण्यासाठी अवलंबलेल्या पद्धतींकडेही योग म्हणून पाहिले जाऊ शकते.