दारू की सिगारेट… कशाचं व्यसन सोडणं अधिक कठीण, यामागचं नेमकं विज्ञान काय?
सिगारेट किंवा दारू पिणं आरोग्यासाठी हानिकारक आहे हे सर्वांनाच माहीत आहे, पण आजकालच्या तरुणाईच्या जीवनशैलीचा तो एक भाग बनला आहे. पण तुम्हाला माहीत आहे का, दारू आणि सिगारेटपैकी कोणतं व्यसन सोडणं सर्वात जास्त कठीण आहे?
आपल्या आजूबाजूला अनेक लोक दारू किंवा सिगारेटच्या व्यसनात अडकलेले दिसतात. दोन्हीही आरोग्यासाठी अत्यंत घातक आहेत, पण जेव्हा हे व्यसन सोडायचा प्रयत्न केला जातो, तेव्हा नेमकी कशाची सवय सोडणं जास्त अवघड आहे, हा प्रश्न अनेकांना पडतो. चला, यामागचं नेमकं विज्ञान समजून घेऊया.
दारू आणि सिगारेट दोन्हीमध्ये व्यसनाधीन करणारे घटक आहेत. सिगारेटमधील निकोटीन हा घटक अत्यंत वेगानं मेंदूपर्यंत पोहोचतो. तुम्ही सिगारेट ओढल्यानंतर काही सेकंदांतच निकोटीन मेंदूच्या आनंद केंद्रालाउत्तेजित करतो. यामुळे डोपामाइन नावाचं रसायन स्रवतं, जे तात्पुरता आनंद आणि शांतता देतं. ही प्रक्रिया इतकी जलद आणि प्रभावी असते की, निकोटीनची शारीरिक आणि मानसिक दोन्ही प्रकारची सवय लवकर लागते. जेव्हा निकोटीनचा पुरवठा थांबतो, तेव्हा चिडचिड होणं, अस्वस्थ वाटणं, एकाग्रता कमी होणं अशा समस्या येतात.
दुसरीकडे, दारूमधील इथाइल अल्कोहोल देखील मेंदूवर परिणाम करतं. पण अल्कोहोल शरीरात शोषलं जायला आणि मेंदूपर्यंत पोहोचायला निकोटीनपेक्षा जास्त वेळ लागतो. अल्कोहोल घेतल्यावर मेंदूतील GABA आणि ग्लूटामेट यांसारख्या रसायनांवर परिणाम होतो. यामुळे व्यक्तीला आराम वाटतो आणि तणाव कमी झाल्यासारखं वाटतं. दारूचं व्यसन हे बऱ्याचदा मानसिक आणि सामाजिक घटकांशी जोडलेलं असतं. मित्रांसोबत पार्टी, तणाव कमी करणं किंवा नैराश्यातून बाहेर पडण्याचा एक उपाय म्हणून लोक दारू पितात.
व्यसन सोडण्याच्या प्रक्रियेत दोन्हीची आव्हानं वेगळी आहेत. सिगारेटच्या व्यसनामध्ये शारीरिक अवलंबित्व जास्त असतं. निकोटीनची सवय सोडणं खूप कठीण आहे कारण शरीर त्याची सतत मागणी करतं. दारूच्या व्यसनामध्ये मानसिक अवलंबित्व आणि सामाजिक दबाव जास्त असतो. दारू सोडणाऱ्यांना अनेकदा गंभीर वैद्यकीय समस्यांना सामोरं जावं लागतं, जसं की कंप, मळमळ आणि गंभीर परिस्थितीत अपस्मार (seizures) देखील होऊ शकतो. वैद्यकीय तज्ज्ञांच्या मते, दारूचं व्यसन सोडणं वैद्यकीयदृष्ट्या जास्त धोकादायक ठरू शकतं, कारण यामुळे गंभीर आरोग्य धोके उद्भवतात.
म्हणूनच, सामान्यतः असं मानलं जातं की निकोटीनमुळे सिगारेटचं व्यसन शारीरिकदृष्ट्या सोडणं जास्त कठीण आहे. पण दारूच्या व्यसनालाही कमी लेखून चालणार नाही, कारण त्याचा समाजावर आणि कुटुंबावर जास्त गंभीर परिणाम होतो. दोन्ही व्यसनं सोडण्यासाठी वैद्यकीय मदत आणि मानसिक आधाराची गरज असते.
