भारतातील 50 पैकी केवळ 6 शहरातून दिसते आपली आकाश गंगा ‘मिल्की वे’ ! उर्वरित 34 शहरात प्रकाशाचे प्रदुषण
भारतातील रात्रीचे आकाश आता दिवसेंदिवस अधिक प्रकाशमय म्हणजे होत चालले आहे. शहरांपासून ते दुर्गम ठिकाणांपर्यंत, जिथे पूर्वी गडद काळेभोर आकाश पाहायला मिळायचे, तिथे आता कृत्रिम प्रकाशाचा विस्तार होत आहे.
भारतातील रात्रीचे आकाश आता अधिकच उजळ आणि प्रकाशमय होत चालले आहे. शहरातील वीजेच्या दिव्यांचे वाढते ( प्रकाश प्रदुषण ) प्रमाणामुळे रात्रीचे आकाशातील तारे दिसणे दिवसेंदिवस कठीण होत चालले आहे. कृत्रिम प्रकाशाच्या वाढत्या प्रमाणामुळे एका उपग्रहाद्वारे केलेल्या अभ्यासात आश्चर्यजनक निष्कर्ष निघाले आहेत. साल २०१५ ते २०२५ या काळात भारतातील ५० पैकी ४७ शहरांमध्ये रात्रीच्या वेळी प्रकाशाचे प्रमाण आणि तीव्रता वाढली आहे. ज्यात सरासरी ७० टक्के वाढ झाली आहे. त्यामुळे आपली आकाश गंगा जिला ‘मिल्की वे’ म्हटले जाते ती डोळ्यांनी दिसण्याचे प्रमाण कमी झाले आहे. आता भारतातील ५० पैकी ६ शहरातूनच ‘मिल्की वे’ला पाहाता येते. ज्यात आपली सुर्यमाला आणि सर्व ग्रह समाविष्ट आहेत.
उपग्रहाद्वारे मिळालेल्या निरीक्षणांच्या विश्लेषणातून असे दिसून आले आहे की, २०१५ ते २०२५ या काळात भारतातील ५० पैकी ४७ शहरांमध्ये रात्रीच्या वेळी प्रकाशाची तीव्रता (night-time radiance) वाढली आहे, ज्यामध्ये सरासरी (median) वाढ ७०% इतकी आहे.
सुहानी गुप्ता या विद्यार्थिनीची कल्पकता
हे निष्कर्ष ‘स्काय-क्यूआय’ (SkyQi) या ‘सिटिझन-सायन्स’प्लॅटफॉर्मद्वारे नासाच्या (NASA) उपग्रहाने केलेल्या डेटाच्या विश्लेषणावर आधारित काढण्यात आले आहेत. गुरुग्राममधील सुहानी गुप्ता या विद्यार्थिनीने हा प्लॅटफॉर्म विकसित केला आहे. यात अभ्यासलेल्या शहरांपैकी लेह (Leh) मध्ये सर्वाधिक वाढ नोंदवण्यात आली असून, गेल्या दशकात तिथे रात्रीच्या प्रकाशाची तीव्रता ५४६% नी वाढली आहे.
लेहमध्ये प्रकाशात वाढ
लडाखमधील लेहमध्ये २०१५ ते २०२५ या काळात रात्रीच्या प्रकाशाची तीव्रता ५४६% नी वाढली आहे. तिथे मोजलेली प्रकाशाची तीव्रता ०.३३ वरून २.१६ नॅनोवॅट्स प्रति चौरस सेंटीमीटर प्रति स्टेरेडियन (nW/cm²·sr) इतकी झाली आहे. इतर शहरांमध्येही लक्षणीय वाढ झाली आहे. सिमला येथे १६५%, गुवाहाटीमध्ये १५४%, जैसलमेरमध्ये १५१%, इंदूरमध्ये १४९% आणि तिरुवनंतपुरममध्ये १४५% प्रकाशाची वाढ नोंदवण्यात आली आहे. या निष्कर्षांवरून असे स्पष्ट होते की, कृत्रिम प्रकाशाचे वाढते प्रदुषण आता केवळ भारतातील मोठ्या महानगरांपुरता मर्यादित न राहता आता ते लहान शहरे आणि पर्यटन स्थळांपर्यंतही पोहोचले आहे.
रात्रीच्या प्रकाशाच्या तीव्रतेत बंगळुरूने दिल्लीला मागे टाकले
२०२५ च्या उपग्रह मोजमापांनुसार, भारतातील सर्वाधिक प्रकाशाचे प्रदुषण असलेले आकाश असणारी शहरे या विश्लेषणातून उघड झाली आहेत. बंगळुरूमध्ये रात्रीच्या प्रकाशाची तीव्रता सर्वाधिक, म्हणजेच ६५.० nW/cm²·sr इतकी नोंदवण्यात आली. त्यानंतर दिल्ली (५७.५), हैदराबाद (४९.५), कोलकाता (४५.८) आणि अहमदाबाद (४१.९) यांचा क्रमांक लागतो. अशा प्रकारे, रात्रीच्या वेळी आकाशाकडे उत्सर्जित होणाऱ्या प्रकाशाच्या मोजमापात बंगळुरू शहराने राजधानी दिल्लीला मागे टाकले आहे.
भारतातील केवळ ६ शहरांतून ‘मिल्की वे’ (आकाशगंगा) स्पष्टपणे दिसते
या अहवालानुसार, अभ्यासलेल्या ५० शहरांपैकी केवळ सहा शहरांमधील आकाश इतके प्रकाश प्रदुषण मुक्त आहे की, तेथून आपली ‘मिल्की वे’ (आकाशगंगा) रात्रीची स्पष्टपणे पाहता येते. यात खालील ठिकाणांचा समावेश होतो:
- मनाली
- दार्जिलिंग
- सिमला
- उटी
- लेह
- जैसलमेर
दुसरीकडे, ३४ शहरे ‘बॉर्टल स्केल’ (Bortle scale) नुसार ८ व्या आणि ९ व्या वर्गात येतात. येथे कृत्रिम प्रकाशामुळे उघड्या डोळ्यांनी बहुतेक तारे पाहणे कठीण होते. ‘बॉर्टल स्केल’ रात्रीच्या आकाशाचे वर्गीकरण करते; ज्यामध्ये ‘वर्ग १’ म्हणजे अत्यंत काळेभोर गडद आकाश, तर ‘वर्ग ९’ म्हणजे शहराच्या मध्यवर्ती भागातील अतिशय प्रकाशमय (light-polluted) आकाश होय.
प्रकाश प्रदूषण का वाढत आहे?
शहरीकरण आणि पायाभूत सुविधांचा विस्तार हे कृत्रिम प्रकाश वाढण्यामागची संभाव्य कारणे आहेत. हॉटेल, होमस्टे, रेस्टॉरंट, रस्ते आणि पथदिव्यांच्या वाढत्या संख्येमुळे पूर्वी काळोख्या रात्री असणाऱ्या ठिकाणांवर परिणाम होत असावा. लेहबाबत विशेष चिंता व्यक्त केली जात आहे, कारण खगोलशास्त्रीय आकर्षणासाठी प्रसिद्ध असलेल्या आणि गडद आकाशासाठी ओळखल्या जाणाऱ्या या प्रदेशात पर्यटन पायाभूत सुविधांचा विस्तार झाल्याने प्रकाशाचे प्रदुषण वाढले आहे.
हे विश्लेषण कसे केले?
सुहानी गुप्ता यांनी नासाच्या ‘ब्लॅक मार्बल’ (Black Marble) उपग्रह डेटासेटचे विश्लेषण केले. यामध्ये विशेषतः २०१५, २०२० आणि २०२५ सालांतील ‘VIIRS VNP46A4’ वार्षिक संकलित डेटाचा (annual composites) वापर केला. हा डेटासेट रात्रीच्या वेळी पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरून वरच्या दिशेला उत्सर्जित होणाऱ्या प्रकाशाचे (night-time radiance) मोजमाप करीत असतो. या विश्लेषणात प्रत्येक शहराच्या आसपासच्या सुमारे २२ बाय २२ किमी क्षेत्रातील मोजमापांची तुलना करण्यात आली.
मात्र, उपग्रहाद्वारे मोजलेला प्रकाश म्हणजे जमिनीवरून आकाश पाहणाऱ्या व्यक्तीला जाणवणारी प्रखरता (brightness) नव्हे. तर रात्रीच्या वेळी वरच्या दिशेला उत्सर्जित होणाऱ्या प्रकाशात किती वाढ झाली याची नोंद केली जाते. ज्यामुळे ‘आर्टिफिशियल स्कायग्लो’ (artificial skyglow ) वाढू शकतो.
