विस्मरणात गेलेल्या वारशाला नवे प्राण: हरि चंदना आयएएस यांची दृष्टी
हैदराबादच्या ऐतिहासिक उस्मानिया विद्यापीठ परिसरात वसलेली एक काळाच्या पडद्याआड गेलेली अमूल्य ठेवा महालका बाई पायविहीर आज अनेक दशकांच्या दुर्लक्षानंतर नव्याने उजळून निघाली आहे.
हैदराबाद (तेलंगाना), 11 फेब्रुवारी : हैदराबादच्या ऐतिहासिक उस्मानिया विद्यापीठ परिसरात वसलेली एक काळाच्या पडद्याआड गेलेली अमूल्य ठेवा महालका बाई पायविहीर आज अनेक दशकांच्या दुर्लक्षानंतर नव्याने उजळून निघाली आहे. कधीकाळी कचरा आणि मलब्याने भरलेली, काळाच्या ओघात हरवलेली ही १८व्या शतकातील रचना आता संवेदनशील संवर्धन आणि पर्यावरणीय पुनरुज्जीवनाच्या माध्यमातून एक जिवंत वारसा स्थळ बनली आहे.
या पुनरुज्जीवनाच्या केंद्रस्थानी आहेत हरि चंदना आयएएस, ज्यांची प्रशासनाची तत्त्वज्ञान नेहमीच शाश्वतता, संस्कृती आणि लोकसहभाग यांना एकत्र आणणारी राहिली आहे. या पायविहिरीचे पुनरुज्जीवन ही केवळ एक स्वतंत्र यशोगाथा नसून, तेलंगणाभर त्यांनी पुढे नेलेल्या वारसा संवर्धनाच्या सातत्यपूर्ण प्रवासाचे प्रतीक आहे. या नवचैतन्याच्या केंद्रस्थानी अशी अधिकारी आहेत, ज्यांच्या प्रशासनिक प्रवासाने तेलंगणातील विस्मरणात गेलेली स्थळे पुन्हा एकदा सजीव सार्वजनिक संपत्ती बनवली आहेत.
शहरातील वारसा: जीएचएमसीचा काळ
जिल्हा प्रशासनात येण्यापूर्वी, ग्रेटर हैदराबाद महानगरपालिका (GHMC) येथे झोनल कमिशनर म्हणून काम करताना हरि चंदना आयएएस यांनी हैदराबादच्या शहरी परिदृश्याला नवी दिशा दिली — जिथे शाश्वतता आणि वारसा संरक्षण हे दैनंदिन प्रशासनाचा अविभाज्य भाग बनले. या काळातील सर्वात प्रतीकात्मक वारसा पुनरुज्जीवनांपैकी एक म्हणजे बंसिलालपेट पायविहीर — हैदराबादच्या जुन्या शहरातील १७व्या शतकातील ही बावडी अनेक वर्षे कचरा आणि दुर्लक्षाखाली गाडली गेली होती.
या संवर्धनामुळे एकेकाळी कचऱ्याने भरलेला खड्डा एका मनोहारी वारसा स्थळात रूपांतरित झाला — प्राचीन दगडी पायऱ्या पुन्हा उघडल्या गेल्या, पारंपरिक स्थापत्य पुन्हा साकारले गेले आणि ही पायविहीर सांस्कृतिक ओळख म्हणून सार्वजनिक जीवनात परतली.
हा उपक्रम त्या काळात GHMC मध्ये घडत असलेल्या व्यापक बदलाचेही प्रतीक होता.ऐतिहासिक सार्वजनिक स्थळांचे पुनरुद्धार पारंपरिक जलरचनांचे पुनर्जीवन शहरी विकासात शाश्वततेचा समावेश याच शहरी वारसा जागृतीने पुढे नारायणपेट जिल्ह्यातील व्यापक पायविहीर पुनरुज्जीवन चळवळीची पायाभरणी केली.
नारायणपेटमध्ये जिल्हास्तरीय वारसा जागृती
नारायणपेटच्या जिल्हाधिकारी म्हणून कार्यभार स्वीकारल्यानंतर त्यांची दृष्टी पूर्णत्वास गेली — ऐतिहासिक पायविहिरींनी समृद्ध पण दीर्घकाळ दुर्लक्षित राहिलेला हा प्रदेश नव्याने जागा झाला.
बाराम पायविहीर — जिथून पुनरुज्जीवनाला सुरुवात
प्रारंभीच्या महत्त्वपूर्ण यशांपैकी एक म्हणजे बाराम पायविहीर, जी शतकानुशतके जुनी असूनही कचरा आणि उपेक्षेखाली दबलेली होती. त्यांच्या नेतृत्वाखाली…
- मलबा हटवण्यात आला
- मूळ दगडी रचनेचे संवर्धन करण्यात आले
- स्थानिक समुदायाचा सहभाग आणि मालकीभाव पुन्हा उभा राहिला
- याचे परिणाम विलक्षण होते
उत्सव पुन्हा सुरू झाले, कुटुंबे एकत्र जमू लागली आणि पायविहिरीने जलस्रोत व सामाजिक केंद्र म्हणून आपली भूमिका पुन्हा मिळवली. हे केवळ पुनर्स्थापन नव्हते. हे सार्वजनिक जीवनातील पुनर्जन्म होते.
प्राचीन पायविहिरींच्या हरवलेल्या जाळ्याचा पुनःशोध
बाराम पायविहिरीच्या पुनरुज्जीवनाने आणखी मोठ्या उपक्रमाला चालना दिली.हरि चंदना यांनी नारायणपेट जिल्ह्यातील अनेक प्राचीन पायविहिरींचे दस्तऐवजीकरण आणि टप्प्याटप्प्याने पुनर्स्थापन सुरू केले — ज्या अनेक पिढ्यांपासून दृष्टीआड होत्या.
हे केवळ सौंदर्यात्मक स्वच्छता उपक्रम नव्हते. त्यांचा भर खालील गोष्टींवर होता
- पारंपरिक संवर्धन तंत्रांवर
- भूजल पुनर्भरणावर
- सामुदायिक संरक्षकतेवर
- दीर्घकालीन शाश्वततेवर
हळूहळू, संपूर्ण जिल्ह्याने आपला विस्मरणात गेलेला जलवारसा पुन्हा शोधला — शेकडो वर्षांपूर्वी दुष्काळाशी सामना करण्यासाठी उभारलेल्या या रचना आज हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर लवचिकता निर्माण करत आहेत.
जागतिक वारसा मूल्यांशी सुसंगत स्थानिक नेतृत्व
पायविहिरींचे महत्त्व युनेस्कोकडून जागतिक स्तरावर मान्य करण्यात आले आहे, जिथे पारंपरिक जलप्रणाल्या या हवामान अनुकूल अभियांत्रिकी आणि सांस्कृतिक वास्तुकलेच्या उत्कृष्ट कलाकृती म्हणून ओळखल्या जातात.
भारतभरातील युनेस्को-सन्मानित स्थळे दाखवतात की पायविहिरी म्हणजे:
- पर्यावरणीय पायाभूत सुविधा
- सामाजिक एकत्रीकरणाची केंद्रे
- स्थापत्यकलेतील अद्भुत नमुने
- शाश्वत जीवनपद्धतीचे प्रतीक
हरि चंदना यांच्या संवर्धन उपक्रमांमध्ये हेच जागतिक तत्त्वज्ञान दिसून येते — प्रामाणिकपणा जपत कार्यक्षमतेची आणि सामाजिक उपयुक्ततेची पुनर्बहाली.
महालका बाई पायविहीर — दृष्टीचा परिपाक
GHMC मधील शहरी शाश्वतता आणि नारायणपेटमधील ग्रामीण वारसा पुनरुज्जीवनाचे सर्व अनुभव महालका बाई या विहिरीच्या पुनर्स्थापनात एकवटले.
- येथे वारसा संवर्धन झाले
- स्थापत्य पुनरुज्जीवन
- भूजल शाश्वतता
- शैक्षणिक वारसा स्थळ
- सामुदायिक सहकार्य
आज ही पायविहीर एखादे स्थिर स्मारक न राहता, हैदराबादचा भूतकाळ भविष्यास पोसणारे जिवंत प्रतीक बनली आहे. हरि चंदना आयएएस यांना वेगळे ठरवते ते केवळ प्रकल्पांची संख्या नाही, तर त्या मागची दृष्टी. त्यांनी सिद्ध करन दाखवले आहे की:
- विकासासाठी इतिहास नष्ट करणे आवश्यक नाही
- वारसा शाश्वततेचा आधार बनू शकतो
- प्रशासन लोकांना त्यांच्या मुळांशी पुन्हा जोडू शकते
- काँक्रीटच्या अति-विस्ताराच्या या युगात, त्यांचे कार्य सांगते की खरी प्रगती स्मृती जपतच उद्याचे भविष्य घडवते.
- शहराच्या रस्त्यांपासून प्राचीन दगडी पायऱ्यांपर्यंत — वाहत जाणारी वारसा परंपरा
- GHMC अंतर्गत शहरी हैदराबादपासून नारायणपेटच्या ग्रामीण पायविहिरींपर्यंत आणि उस्मानिया विद्यापीठातील पुनरुज्जीवनापर्यंत आहे.
- हरि चंदना यांचा प्रवास दूरदृष्टीपूर्ण लोकसेवेची एक दुर्मिळ सातत्यपूर्ण कथा सांगतो.प्रत्येक पुनर्स्थापित पायविहीर आज एक प्रभावी संदेश देते.
