हेल्दी समजून पिता, पण लिव्हरसाठी ठरू शकते घातक! रम आणि टकीलापेक्षाही धोकादायक ठरतेय ‘ही’ ड्रिंक; डॉक्टरांचा गंभीर इशारा

तुम्ही अल्कोहोलच्या दुष्परिणामांबद्दल ऐकले असेलच. पण जे पेय तुम्हाला अत्यंत फायदेशीर वाटते, ते रम आणि टकीला शॉट्सपेक्षाही खूप वाईट आहे. डॉक्टरांच्या मते, बाजारात उपलब्ध असलेली एनर्जी ड्रिंक्स तुमच्या शरीरातील सर्वात महत्त्वाच्या अवयवांना हानी पोहोचवत आहेत. ही हानी इतकी गंभीर आहे की त्यामुळे शरीराची जवळपास ५०० कार्ये विस्कळीत होऊ शकतात. भारतातील अग्रगण्य यकृत तज्ज्ञांनी एनर्जी ड्रिंक्सबद्दल गंभीर सार्वजनिक आरोग्य चिंता व्यक्त केली आहे.

त्यांच्या मते, एनर्जी ड्रिंक्सचे अतिसेवन हे देशातील तरुणांमध्ये यकृताच्या नुकसानीचे एक प्रमुख कारण बनले आहे. जागतिक वैज्ञानिक पुराव्यांच्या आधारे, डॉक्टरांनी असा इशारा दिला आहे की हा ट्रेंड झपाट्याने वाढत आहे आणि यकृताच्या आजाराची सुरुवातीची लक्षणे तरुण रुग्णांमध्ये अधिकाधिक प्रमाणात दिसून येत आहेत. ‘बीएमजे केस रिपोर्ट्स’ या जर्नलमध्ये प्रकाशित झालेल्या एका केसमध्ये, एनर्जी ड्रिंक्सचे अतिसेवन करणाऱ्या एका निरोगी पुरुषाला तीव्र हिपॅटायटीस झाल्याचे वर्णन आहे.

याचे मुख्य कारण नियासिनची उच्च पातळी हे होते. जे यकृतासाठी विषारी असल्याचे ज्ञात आहे. शिवाय, संशोधनातून असे दिसून येते की या पेयांमधील उच्च साखर, कॅफीन आणि रासायनिक पदार्थांच्या एकत्रित परिणामामुळे यकृताच्या पेशींमध्ये चरबीचा संचय, ऑक्सिडेटिव्ह ताण आणि दाह वाढू शकतो. तज्ज्ञांच्या मते, जेव्हा ही पेये वारंवार, विशेषतः अल्कोहोल किंवा अस्वास्थ्यकर आहारासोबत घेतली जातात, तेव्हा नॉन-अल्कोहोलिक फॅटी लिव्हर डिसीज होण्याचा धोका लक्षणीयरीत्या वाढतो.

लिव्हर ट्रान्सप्लांटेशन सोसायटी ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष डॉ. अभिदीप चौधरी म्हणतात की, गेल्या काही वर्षांत यकृत निकामी होण्याच्या समस्येने ग्रस्त असलेल्या तरुण रुग्णांच्या संख्येत लक्षणीय वाढ झाली आहे. एनर्जी ड्रिंक्स, मद्य आणि जास्त साखर असलेली पेये, जी अनेकदा निरुपद्रवी मानली जातात, त्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणात कॅफीन, साखर आणि अशी रसायने असतात जी यकृतावर अत्याधिक ताण टाकतात. मद्यासोबत घेतल्यास किंवा त्यांचे अतिसेवन केल्यास, यकृताचे नुकसान अधिकच वाढते.

यकृताच्या आजाराचे मद्य हे एक प्रमुख कारण आहे आणि साखरयुक्त पेयांमुळे फॅटी लिव्हर डिसीज होतो. हे तिन्ही मिळून एक गंभीर परिस्थिती निर्माण करत आहेत. अशा प्रकरणांची संख्या सातत्याने वाढत आहे. जर यकृताचे नुकसान एका विशिष्ट मर्यादेपलीकडे गेले, तर यकृत प्रत्यारोपण हाच अनेकदा जीव वाचवणारा एकमेव पर्याय असतो, असं त्यांनी सांगितलं आहे.

आरोग्य तज्ज्ञांच्या मते, कार्यक्षमता वाढवण्यासाठी आणि थकवा दूर करण्यासाठी एनर्जी ड्रिंक्सचे तरुणांमध्ये आक्रमकपणे मार्केटिंग केले जात आहे. या पेयांमध्ये अनेकदा शिफारस केलेल्या दैनंदिन मर्यादेपेक्षा खूप जास्त प्रमाणात कॅफीन असते. तसेच टॉरीन आणि हर्बल उत्तेजक पदार्थही असतात, ज्यांचे चयापचय यकृताला करावे लागते. कालांतराने या जैवरासायनिक अतिभारामुळे यकृताच्या कार्यावर परिणाम होऊ शकतो. भारतात नॉन-अल्कोहोलिक फॅटी लिव्हर डिसीजमध्ये चिंताजनक वाढ दिसून येत आहे.

अभ्यासांनुसार, शहरी लोकसंख्येपैकी अंदाजे २५-३०% लोकांना याचा त्रास होऊ शकतो, ज्यात किशोरवयीन आणि तरुण प्रौढांची वाढती संख्या समाविष्ट आहे. साखरेच्या पेयांचे अतिसेवन हे याचे प्रमुख कारण आहे. ज्यामुळे इन्सुलिन प्रतिरोध निर्माण होतो. यकृतामध्ये चरबी जमा होते. एनर्जी ड्रिंक्स आणि अल्कोहोलच्या सेवनाने हे नुकसान अधिक वाढते आणि त्याचा वेग वाढतो.

लिव्हर ट्रान्सप्लांटेशन सोसायटी ऑफ इंडियाचे सचिव, डॉ. चार्ल्स पनाकल म्हणतात, वैद्यकीय दृष्टिकोनातून पाहिल्यास आम्हाला एक स्पष्ट संकेत मिळत आहे की जीवनशैलीतील निवडींचा थेट परिणाम तरुण वयात यकृताच्या आरोग्यावर होत आहे. एनर्जी ड्रिंक्स, मद्य आणि साखरयुक्त पेये हे याचे मुख्य गुन्हेगार आहेत. यकृत हा एक लवचिक अवयव आहे. परंतु या हानिकारक पदार्थांच्या सततच्या संपर्कामुळे हळूहळू नुकसान होते, ज्यामध्ये फॅटी लिव्हरपासून ते दाह, फायब्रोसिस आणि अगदी सिरोसिसपर्यंतच्या समस्यांचा समावेश असतो.

जागरूकता अत्यंत महत्त्वाची आहे, कारण यकृताच्या सुरुवातीच्या टप्प्यातील आजारावर वेळेवर उपचार केल्यास तो अनेकदा बरा होऊ शकतो. एनर्जी ड्रिंक्स सुरक्षित असतात हा समज तातडीने बदलण्याची गरज असल्याचे तज्ज्ञ सांगतात. ऊर्जेच्या नैसर्गिक स्रोतांच्या विपरीत, ही पेये केवळ तात्पुरती ऊर्जा देतात आणि शरीरावर दीर्घकाळ चयापचयाचा ताण टाकतात. नियमित आणि अतिरिक्त सेवनामुळे लक्षणे दिसण्यापूर्वीच यकृताला नकळतपणे नुकसान पोहोचू शकते.

डॉ. अभिदीप चौधरी यांनी पुढे सांगितले की, यकृताचे संरक्षण करण्यासाठी संतुलित आहार, नियमित व्यायाम आणि प्रक्रियायुक्त पेयांचे सेवन मर्यादित करणे यांसारख्या साध्या सवयी आवश्यक आहेत. लवकर निदान आणि जीवनशैलीतील बदल गंभीर यकृत रोगाला प्रतिबंध करण्यासाठी खूप उपयुक्त ठरू शकतात. पालक, शाळा आणि धोरणकर्त्यांनी देखील या पेयांमधील छुपे धोके तरुण पिढीला समजावून सांगण्यात सक्रिय भूमिका बजावली पाहिजे. यकृत रोगाचा तरुण पिढीवर वाढता परिणाम होत आहे, त्यामुळे लवकर जागरूकता आणि उपाययोजना करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.