भारतात दर 3 पैकी एका व्यक्तीला असतो हो सायलेंट आजार; वेळीच सावध व्हा नाहीतर…

आजच्या बदलत्या जीवनशैलीमुळे अनेक नवीन आरोग्य समस्या वाढताना दिसत आहेत. त्यापैकी “मेटाबॉलिक सिंड्रोम” आणि या दोन समस्या विशेष लक्षवेधी आहेत. मेटाबॉलिक सिंड्रोम म्हणजे शरीरात एकत्रितपणे आढळणाऱ्या काही स्थिती जसे की जास्त वजन, उच्च रक्तदाब, वाढलेली रक्तातील साखर आणि खराब कोलेस्टेरॉल. या सर्व घटकांचा परिणाम शरीराच्या मेटाबॉलिझमवर होतो. MASLD म्हणजे याच मेटाबॉलिक बिघाडामुळे यकृतात चरबी साचणे. पूर्वी याला “फॅटी लिव्हर” किंवा NAFLD असे म्हटले जात होते. आज MASLD हा शब्द अधिक वापरला जातो कारण तो या आजाराच्या मूळ कारणांवर म्हणजेच मेटाबॉलिक समस्या प्रकाश टाकतो . सुरुवातीच्या अवस्थेत हा आजार लक्षणविरहित असतो, पण पुढे तो गंभीर स्वरूप धारण करू शकतो. त्यामुळे या दोन्ही स्थितींचा संबंध समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

मेटाबॉलिक सिंड्रोम आणि MASLD हे एकमेकांशी घट्ट जोडलेले आहेत. जेव्हा शरीरात इन्सुलिन रेझिस्टन्स (insulin resistance) निर्माण होते, तेव्हा शरीर साखर योग्य प्रकारे वापरू शकत नाही. परिणामी अतिरिक्त साखर चरबीमध्ये रूपांतरित होऊन यकृतात साठू लागते. हाच MASLD चा मुख्य पाया आहे. तज्ज्ञांच्या मते, लठ्ठपणा, टाइप-2 डायबिटीज, उच्च कोलेस्टेरॉल आणि उच्च रक्तदाब हे MASLD चे प्रमुख जोखीम घटक आहेत . हे सर्व घटक मेटाबॉलिक सिंड्रोममध्ये आढळतात, त्यामुळे दोन्ही समस्या एकाच “विकराल चक्राचा” भाग मानल्या जातात.

याशिवाय, धूम्रपान, चुकीचा आहार आणि शारीरिक हालचालींचा अभाव हे देखील या समस्येला अधिक गंभीर बनवतात. संशोधनानुसार वाढलेले BMI, उच्च रक्तातील साखर आणि धूम्रपान हे MASLD वाढण्यामागील प्रमुख कारणे आहेत . त्यामुळे या समस्यांना वेगळे न पाहता एकत्रितपणे समजून घेणे आवश्यक आहे. भारतामध्ये MASLD ही एक मोठी सार्वजनिक आरोग्य समस्या बनत आहे. अंदाजानुसार भारतातील सुमारे प्रत्येक 3 पैकी 1 व्यक्ती या आजाराने प्रभावित आहे . विशेषतः शहरी भागात हा आकडा अधिक आहे, कारण बदललेली जीवनशैली, फास्ट फूड, कमी व्यायाम आणि तणाव यामुळे मेटाबॉलिक सिंड्रोम वाढत आहे. वर्ल्ड लिव्हर डे (19 एप्रिल) 2026 चा उद्देश लोकांमध्ये यकृताच्या आरोग्याबद्दल जागरूकता निर्माण करणे आहे. या वर्षाची थीम “Solid Habits, Strong Liver” अशी आहे, ज्यामध्ये आरोग्यदायी सवयींचे महत्त्व अधोरेखित केले जाते . विशेषतः चिंतेची बाब म्हणजे MASLD हा “सायलेंट” आजार आहे. सुरुवातीच्या टप्प्यात कोणतीही लक्षणे दिसत नाहीत, त्यामुळे लोकांना तो उशिरा समजतो. त्यामुळे नियमित तपासणी आणि वेळेवर निदान अत्यंत आवश्यक आहे. भारतात तरुण वयोगटातही हा आजार वाढताना दिसत आहे, जे भविष्यातील आरोग्य संकटाचे संकेत आहे. MASLD सुरुवातीला कोणतीही स्पष्ट लक्षणे दाखवत नाही. पण काही वेळा थकवा, अशक्तपणा किंवा पोटाच्या उजव्या बाजूला हलकी वेदना जाणवू शकते . जर वेळेवर उपचार न केले तर हा आजार पुढे “MASH” (inflammation), फायब्रोसिस (scarring), आणि शेवटी लिव्हर सिरोसिस किंवा लिव्हर कॅन्सरमध्ये बदलू शकतो. मेटाबॉलिक सिंड्रोममुळे हृदयविकार, स्ट्रोक आणि मधुमेहाचा धोका देखील वाढतो. त्यामुळे MASLD हा केवळ यकृताचा आजार नसून संपूर्ण शरीरावर परिणाम करणारी समस्या आहे.

जागतिक स्तरावरही ही समस्या झपाट्याने वाढत आहे. अंदाजानुसार 2050 पर्यंत जवळपास 1.8 अब्ज लोक MASLD ने प्रभावित होऊ शकतात . यावरून या आजाराचे गंभीर स्वरूप स्पष्ट होते. जर योग्य वेळी उपचार आणि जीवनशैलीत बदल केले नाहीत, तर ही समस्या जीवघेणी ठरू शकते. त्यामुळे लक्षणे दिसण्याची वाट न पाहता प्रतिबंधात्मक उपाय करणे आवश्यक आहे. मेटाबॉलिक सिंड्रोम आणि MASLD टाळण्यासाठी जीवनशैलीत बदल करणे हा सर्वात प्रभावी उपाय आहे. संतुलित आहार, नियमित व्यायाम आणि वजन नियंत्रण हे या आजारांपासून बचाव करण्याचे मुख्य स्तंभ आहेत. तज्ज्ञांच्या मते, दररोज किमान 150 मिनिटे व्यायाम करणे, साखर आणि प्रोसेस्ड फूड कमी करणे, आणि फळे-भाज्यांचा आहार वाढवणे अत्यंत आवश्यक आहे . याशिवाय, मद्यपान टाळणे किंवा मर्यादित ठेवणे देखील यकृतासाठी फायदेशीर आहे. लवकर निदानासाठी नियमित लिव्हर फंक्शन टेस्ट (LFT) आणि हेल्थ चेकअप करणे गरजेचे आहे. कारण हा आजार सुरुवातीला लक्षणांशिवाय असतो. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे MASLD हा उलटवता (reversible) आजार आहे, जर वेळेवर योग्य उपाय केले तर. वजन कमी करणे, सक्रिय जीवनशैली आणि योग्य आहार यामुळे यकृत पुन्हा निरोगी होऊ शकते . शेवटी, “निरोगी सवयी म्हणजे निरोगी यकृत” हे लक्षात ठेवणे गरजेचे आहे. वर्ल्ड लिव्हर डे 2026 चा संदेशही हाच आहे लहान बदल मोठा फरक घडवू शकतात.