स्पेश स्टेशनवर का पाठवले जातात अंतराळवीर, तेथे जावून ते काय करतात? जाणून घ्या सविस्तर

अमेरिकेतील अंतराळ संशोधन संस्था नासाने आतापर्यंत अनेक वेळा अवकाशात यान पाठवले आहे. कधी मानवरहित तर कधी मानव विरहित. आता नासाने पुन्हा एकदा दोन अंतराळवीरांना अवकाशात पाठवलंय. ज्यामध्ये भारतीय वंशाच्या सुनीता विल्यम्स आणि बुच विल्मोर यांचा समावेश आहे. 5 जून रोजी बोईंगच्या स्टारलाइनर स्पेसशिपमधून या दोघांना अंतराळात पाठवले होते. नासाने स्पेस स्टेशनवर त्यांना फक्त 8 दिवसासाठी पाठवले होते. पण त्यांच्या यानात काही बिघाड झाल्याने त्यांना आता बरेच दिवस झाले तिथेच राहावे लागले आहे. अंतराळ यानात हेलियम गळतीमुळे त्यांचे पृथ्वीवर परतणे वारंवार पुढे ढकलले जात आहे. बोइंग स्टारलाइनरमध्ये हीलियम गळती आणि थ्रस्टर फॉल्ट आढळून आला. ज्यामुळे सुनीता आणि विल्मोर यांना किमान २४० दिवस अंतराळात घालवावे लागणार आहेत. याचा अर्थ त्यांच्या परतीची आशा फेब्रुवारी 2025 पर्यंतच शक्य होणार आहे.

सुनीता विल्यम्स आणि इतर सहकाऱ्यांना पृथ्वीवर परत येण्यासाठी आणखी वेळ लागणार आहे. पण तोपर्यंत ते अवकाशात करणार काय असा प्रश्न ही अनेकांना पडला असेल. सुनीता विल्यम्स आणि त्यांचे सहकारी यांच्या जीवाला यामुळे धोका आहे का हे देखील आपण जाणून घेणार आहोत. याशिवाय त्यांच्या शरीरावर कोणते बदल होऊ शकतात? अमेरिकेचं सरकार अंतराळ कार्यक्रमांवर एवढी मोठी रक्कम का खर्च करते. असं असलं तरी सुनीता आणि इतर सहकाऱ्यांना पृथ्वीवर आणण्यात अपयश का येत आहे? हे देखील आपण जाणून घेणार आहोत.

नुकतेच नासाचे स्पष्टीकरण आले होते की, बोइंग स्टारलाइनर स्पेस प्लेन ज्यामधून सुनीता आणि बुच हे आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकावर (ISS) गेले होते ते आता क्रूशिवाय परत येतील. म्हणजेच अंतराळात ८ दिवसासाठी गेलेल्या या दोघांना आता ८ महिने अवकाशात राहावे लागणार आहे. गेल्या दोन महिन्यांपासून अंतराळात अडकलेल्या नासाच्या दोन्ही अंतराळवीरांना फेब्रुवारी २०२५ मध्ये स्पेसएक्स क्रू ड्रॅगन यानाद्वारे पृथ्वीवर परत आणले जाणार आहे. हा अतिरिक्त वेळ स्पेसएक्सला त्याचे पुढील अंतराळ यान प्रक्षेपित करण्यासाठी वेळ देईल, जे सप्टेंबरच्या अखेरीस उड्डाणासाठी नियोजित आहे. याआधी चार अंतराळवीर त्यात जाणार होते, मात्र आता केवळ दोनच अंतराळवीर या स्थानकावर जाणार आहेत. यामुळे सुनीता आणि विल्मोर यांना जागा मिळेल. फेब्रुवारीमध्ये हे वाहन पृथ्वीवर परतल्यावर ते दोघेही त्यात बसून पृथ्वीवर येतील.

8 महिन्यात शरीरावर काय परिणाम होणार?

भारतीय अंतराळ संस्था ISRO चे माजी शास्त्रज्ञ डॉ. विनोद कुमार श्रीवास्तव यांनी माहिती दिली की, 2022 मध्ये नेचर मासिकात कॅनेडियन संशोधन प्रकाशित झाले होते. ओटावा युनिव्हर्सिटीच्या या अभ्यासात असे म्हटले आहे की, अंतराळात असताना अंतराळवीरांच्या शरीरातील 50 टक्के लाल रक्तपेशी नष्ट होतात. याचा अर्थ जोपर्यंत हे मिशन सुरु असेल तो पर्यंत असेच होत राहिल. यामुळे शरीरात रक्ताची कमतरता होऊ शकते. याला स्पेस ॲनिमिया देखील म्हणतात. लाल पेशी संपूर्ण शरीरात ऑक्सिजन पोहोचवण्याचं काम करतात. त्यामुळे चंद्र, मंगळ किंवा त्यापलीकडे अंतराळ प्रवास करणे हे एक मोठे आव्हान आहे. पण असे का घडते याचे कारण अद्याप पुढे आलेले नाही. अंतराळवीरांच्या अंतराळात त्यांच्या स्नायू कमकुवत होतात आणि त्यांच्या हाडांमध्ये कॅल्शियमची कमतरता होते. त्यामुळे पृथ्वीवर परतल्यानंतर अंतराळवीरांना अशक्तपणा आणि थकवा जाणवतो.

3 दशलक्ष लाल रक्तपेशी 1 सेकंदात नष्ट

शास्त्रज्ञांच्या माहितीनुसार, अंतराळातील त्यांच्या मुक्कामादरम्यान अंतराळवीरांच्या शरीरातील दर सेकंदाला ३ दशलक्ष लाल रक्तपेशी नष्ट होतात. जमिनीवर हा वेग फक्त दोन लाख प्रति सेकंद आहे. कोणत्याही परिस्थितीत, शरीर या नुकसानाची भरपाई करते, कारण लाल पेशी त्याच दराने तयार होत राहतात.

अंतराळ स्थानकावर अंतराळवीर काय करतात?

स्कॉट केली या अमेरिकन अंतराळवीराला 340 दिवस अंतराळात पाठवले गेले होते. त्यांनी एकदा मीडियाला दिलेल्या मुलाखतीत सांगितले होते की, ISS वर खूप काम केले जाते. रोज सकाळी सहा वाजता उठावं लागतं. कामाचे तीन प्रकार आहेत – जसे की एखादा प्रयोग करणे, किंवा स्पेस स्टेशनचे सदोष हार्डवेअर दुरुस्त करणे, किंवा स्पेस स्टेशनच्या सामान्य देखभालीकडे लक्ष देणे जेणेकरुन स्टेशन योग्यरित्या कार्य करू शकेल.

अमेरिका पाण्यासारखा पैसा का खर्च करते

स्टॅटिस्टाच्या एका संशोधनानुसार, अमेरिका जगातील सर्वात जास्त पैसा अवकाश मिशनवर खर्च करते. अमेरिका अंतराळ मोहिमांसाठी सुमारे 6.2 लाख कोटी रुपये खर्च करत आहे. अमेरिकेच्या नंतर चीन याबाबतीत दुसऱ्या क्रमांकावर आहे, जो 1.2 लाख कोटी रुपये खर्च करत आहे. अमेरिकेच्या तुलनेत भारत केवळ 14 हजार कोटी रुपये खर्च करत आहे. तरी देखील अमेरिका अंतराळवीरांना परत आणण्यात अपयशी ठरत आहे. नोव्हेंबर 2023 पर्यंत 676 प्रवासी अंतराळात गेले होते. त्या प्रवासादरम्यान 19 अमेरिकन अंतराळवीरांना आपला जीव गमवावा लागलाय. अमेरिकेतील अंतराळवीरांच्या मृत्यूचे प्रमाण 2.8 टक्के आहे. गेल्या 50 वर्षात अमेरिका आणि रशियातील 30 हून अधिक अंतराळवीरांना आपला जीव गमवावा लागला. ज्या बोईंगमध्ये हे दोघे प्रवासी प्रवास करत होते त्या बोईंगच्या नोंदी व्यवस्थित नाहीत. जमिनीवर उडणारी विमानेही अनेकदा बिघडलेली आढळतात.

रशियन कॅप्सूल सुनीता आणि विल्मोरला परत आणू शकते

विनोद श्रीवास्तव म्हणतात की, सध्या 8 कॅप्सूल आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकावर म्हणजेच ISS वर डॉक केले जाऊ शकतात. सध्या, फक्त रशियन कॅप्सूल तेथे आहे, जे आपत्कालीन परिस्थितीत उपयुक्त आहे. यापूर्वी अमेरिकेकडेही कॅप्सूल होती. परंतु, सध्या सर्व कॅप्सूल केवळ रशियाच्या आहेत. हे कॅप्सूल स्टेशनवर डॉक केले जातात. जर सर्वात वाईट घडले तर, रशियन कॅप्सूल तेथे आहे, जेणेकरून पाच अंतराळवीर एकाच वेळी पृथ्वीवर परत येऊ शकतील. ५ प्रवासी स्टेशनवर आहेत, तर बाकीचे सुनीता आणि बुच येण्याची वाट पाहत आहेत.

शास्त्रज्ञ विनोद कुमार श्रीवास्तव हे सांगतात की, आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक पृथ्वीपासून 300 किलोमीटरपेक्षा जास्त उंचीवर आहे. जेव्हा एखादे यान पृथ्वीपासून सुमारे 80 किलोमीटर उंचीवर असलेल्या विशेष कॉरिडॉरद्वारे पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश करेल तेव्हाच ते पृथ्वीवर यशस्वीरित्या परत येऊ शकेल. यात थोडीही चुक चालत नाही.

पृथ्वीवर प्रवेश कसा होतो, कॉरिडॉर म्हणजे काय?

पृथ्वीमध्ये प्रवेश करताना वाहन एका विशिष्ट कोनातून प्रवेश करते. हा कोन 94.71 अंश ते 99.80 अंशांपर्यंत आहे. प्रत्येक प्रवेश कोनातून पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश केल्यानंतर, कॅप्सूलचा वरचा भाग पूर्णपणे जळून जाईल आणि खालचा भाग, ज्यामध्ये प्रवासी राहतात, पॅराशूटद्वारे खाली येतील. यामध्ये क्षणभरही चूक झाली तर हे वाहन जळून राख होऊ शकते.

रशियाने पाठवली होती पहिली महिला

डॉ. विनोद श्रीवास्तव यांनी माहिती देताना सांगितले की, रशियाच्या व्हॅलेंटिना तेरेश्कोवा ही पहिली आणि सर्वात तरुण अंतराळवीर होती, जी १६ जून १९६३ रोजी अंतराळात गेली होती. 400 अर्जांमधून त्यांची निवड करण्यात आली. अमेरिकेतील शास्त्रज्ञांचा असा विश्वास आहे की केवळ मानवच अंतराळात जाऊ शकतो. त्याचवेळी अमेरिकेला मागे टाकण्याच्या स्पर्धेतून आणि ईर्षेतून रशियाने प्रथमच एका महिलेला अंतराळात पाठवले होते. एका महिलेला अंतराळात पाठवून आपण अमेरिकेपेक्षाही मोठे झालो, असा गौरव त्याला घ्यायचा होता. व्हॅलेंटिनाने पृथ्वीला 48 वेळा प्रदक्षिणा घातली. कॅनडाची रॉबर्टा बोंडार ही अंतराळात जाणारी पहिली कॅनेडियन महिला होती. तेव्हापासून अनेक महिला शास्त्रज्ञांनी अंतराळ प्रवास केला आहे, ज्यात 1997 मध्ये भारतीय वंशाच्या कल्पना चावला यांचा समावेश आहे.

नागरी हक्क कायदा 1962 मध्ये मंजूर झाला. यामुळे महिला अंतराळवीरांना अंतराळात जाण्यासाठी असलेली बंधने दूर झाली होती, परंतु तत्कालीन राष्ट्राध्यक्ष जॉन एफ केनेडी यांची इच्छा होती की पुरुषानेच चंद्रावर जावे. अशा स्थितीत अंतराळात जाण्याकडे केवळ पुरुषांचे लक्ष लागले. जवळपास 20 वर्षांनंतर, 1983 मध्ये, सॅली राइड अवकाशात जाणारी पहिली अमेरिकन महिला बनली.

ट्रान्सलेशनल रिसर्च इन्स्टिट्यूट फॉर स्पेस हेल्थच्या म्हणण्यानुसार, आज प्रशिक्षण घेत असलेल्या अंतराळवीरांमध्ये सुमारे 50 टक्के महिला आहेत, तर आतापर्यंत केवळ 12 टक्के महिलांना अंतराळ मोहिमांवर पाठवण्यात आले आहे. पूर्वी हा सहभाग केवळ 11 टक्के असायचा.