रेल्वेची 25 हजार व्होल्टची हायटेंशन वायर रुळांवर पडली तर काय होईल? किती अंतरापर्यंत पसरेल करंट? जाणून घ्या…
Railway High-Tension Wire Explained: जरी 25000 व्होल्टची तार रुळांवर पडली तरी ऑटो-ट्रिप प्रणाली आणि मजबूत अर्थिंगमुळे विद्युत प्रवाह दूरवर पसरण्यापासून रोखला जातो. तो त्वरित जमिनीत विसर्जित होतो.
भारतीय रेल्वे नेटवर्क दररोज लाखो प्रवाशांना त्यांच्या गंतव्यस्थानी पोहोचवते. देशाच्या रेल्वे नेटवर्कमधील 70,000 किलोमीटरपेक्षा जास्त मार्ग विद्युतीकृत आहेत. गाड्या तब्बल 25,000 व्होल्ट व्होल्टेजवर धावतात. एवढा उच्च व्होल्टेज असल्यामुळे अनेकदा असा प्रश्न उपस्थित होतो की, जर अशी उच्च-व्होल्टेजची ओव्हरहेड तार लोखंडी रुळावर पडली तर काय होईल? विद्युत प्रवाह किती दूरपर्यंत पसरेल?
वास्तविक पाहता, आधुनिक अभियांत्रिकी, ऑटो-ट्रिप संरक्षण तंत्रज्ञान आणि एका मजबूत अर्थिंग प्रणालीमुळे, उच्च-दाब तार रुळावर पडली तरी विद्युत प्रवाह फार दूरपर्यंत पसरत नाही. ज्यामुळे मोठी जीवित आणि मालमत्तेची हानी टळते. भारतीय रेल्वे जगातील चौथे सर्वात मोठे रेल्वे जाळे म्हणून ओळखले जाते. देशाचे एकूण रेल्वे जाळे 67,000 मार्ग किलोमीटरपेक्षा जास्त पसरलेले आहे.
रेल्वेच्या आकडेवारीनुसार, 30 सप्टेंबर 2026 पर्यंत भारतातील 70,311 मार्ग किलोमीटर रेल्वे जाळ्याचे यशस्वीपणे विद्युतीकरण झालेले असेल. जरी देशातील गाड्या डिझेल आणि सीएनजीवर देखील धावत असल्या आणि ऐतिहासिक वारसा म्हणून वाफेची इंजिने केवळ विशेष प्रसंगी चालवली जात असली तरी, आज बहुतेक गाड्या 25,000 व्होल्टच्या ओव्हरहेड इलेक्ट्रिक लाईन्सद्वारे चालवल्या जातात. ओव्हरहेड वायर्समध्ये 25,000 व्होल्टचा वीजपुरवठा असून आणि रुळ पूर्णपणे लोखंडाचे बनलेले असूनही रुळांवर सहसा कोणताही विद्युत प्रवाह जाणवत नाही.
याचे मुख्य कारण म्हणजे रेल्वे रुळाच्या संपूर्ण लांबीवर वीज सतत वाहत नाही. सिग्नलिंग आणि स्टेशन परिसराजवळील केवळ 20 टक्के मार्गावरूनच अतिशय कमी व्होल्टेजचा विद्युत प्रवाह जातो. त्यामुळे, जेव्हा एखादी व्यक्ती रुळांना स्पर्श करते, तेव्हा तिला विजेचा धक्का बसत नाही. रेल्वे रुळांच्या सुरक्षिततेमागे एक मूलभूत वैज्ञानिक तत्त्व आहे. वीज वाहण्यासाठी नेहमी सर्वात लहान आणि सोपा मार्ग निवडते. भारतीय रेल्वे रुळ टाकताना ठराविक अंतरावर जड तांब्याची अर्थिंग उपकरणे बसवते.
जेव्हाही विद्युत प्रवाह रुळांपर्यंत पोहोचतो, तेव्हा तो रुळांवर न थांबता अर्थिंग उपकरणाद्वारे थेट जमिनीत विलीन होतो. यामुळे वीज रुळांवर रेंगाळत नाही आणि अपघातांचा धोका नाहीसा होतो. जर 25,000 व्होल्टची जिवंत ओव्हरहेड इक्विपमेंट लाईन अचानक तुटून रुळांवर पडली, तर रेल्वेची सुरक्षा प्रणाली तात्काळ कार्यान्वित होते. रुळ स्वतःच उत्कृष्ट अर्थिंगचे काम करतात, त्यामुळे तार खाली पडताच शॉर्ट-सर्किट होते.
या आपत्कालीन परिस्थितीत, रेल्वेची स्वयंचलित संरक्षण प्रणाली एका सेकंदाच्या काही अंशात मुख्य वीजपुरवठा खंडित करते. ज्यामुळे संपूर्ण लाईनवरील विद्युत प्रवाह तात्काळ थांबतो. जेव्हा एखादी ओव्हरहेड वायर रुळांवर पडते, तेव्हा त्यातून निर्माण होणारा प्रचंड विद्युत प्रवाह दूरवर पसरण्याऐवजी तात्काळ जमिनीत शोषला जातो. हे रेल्वे रुळांच्या अत्यंत मजबूत अर्थिंग प्रणालीमुळे शक्य होते. विविध ठिकाणी जमिनीत खोलवर जोडलेले तांब्याच्या तारांचे जाळे, कोणत्याही अडथळ्याशिवाय हा विद्युत प्रवाह सुरक्षितपणे शोषून घेते.
परिणामी, हा विद्युत प्रवाह रुळांवरून पुढे वाहत राहण्याऐवजी त्याच ठिकाणी विसर्जित होतो. जरी उच्च दाबाची तार रुळांवर पडली, तरी थोड्या अंतरावर उभ्या असलेल्या ट्रेनला किंवा तिच्या प्रवाशांना विजेचा धक्का लागत नाही. कारण ट्रेनची चाके आणि रूळ दोन्ही धातूचे बनलेले असून ते थेट जमिनीला जोडलेल्या अर्थिंग नेटवर्कचा भाग आहेत, त्यामुळे सर्व अतिरिक्त विद्युत प्रवाह जमिनीत विलीन होतो. ट्रेनची रचना एका संरक्षक ढालीप्रमाणे काम करते, ज्यामुळे डब्यांमधील प्रवाशांची संपूर्ण सुरक्षितता सुनिश्चित होते.
जरी सुरक्षा उपायांमुळे विद्युत प्रवाह रुळांवर दूरपर्यंत पसरण्यापासून रोखला जातो, तरी 25,000 व्होल्टच्या शॉर्ट सर्किटमुळे संपर्काच्या ठिकाणी प्रचंड उष्णता निर्माण होते. जिवंत तार रुळाला जिथे स्पर्श करते, त्या ठिकाणचे तापमान इतके वाढू शकते की ते रुळाचा लोखंडी किंवा तारेचा भाग वितळवू शकते. या अति तापमानामुळे रूळ वाकडे किंवा विकृत होऊ शकतात. ज्यामुळे त्यांना दुरुस्त करण्याची गरज भासते.
रेल्वे सुरक्षा नियमांनुसार, जिवंत 25,000 व्होल्ट ओएचई लाईनपासून नेहमी सुरक्षित अंतर राखले पाहिजे. हा उच्च व्होल्टेज इतका शक्तिशाली असतो की, तारेला स्पर्श न करताही, तारेच्या 2 मीटरच्या आत एक धोकादायक विद्युत ठिणगी तयार होऊ शकते. हा विजेचा धक्का किंवा ठिणगी कोणत्याही व्यक्तीसाठी प्राणघातक ठरू शकते, त्यामुळे तुटलेल्या तारेजवळ जाणे अत्यंत धोकादायक मानले जाते.
