शेतात काम करणाऱ्या मुलांवरही बालमजुरीचे कायदे लागू होतात का? वाचा पूर्ण माहिती!

“बालमजुरी हा गुन्हा आहे,” हे आपण नेहमीच ऐकतो. पण नक्की कोणतं काम बालमजुरीच्या कक्षेत येतं, याबद्दल अनेकांच्या मनात गोंधळ असतो. विशेषतः भारतासारख्या ग्रामीण भागात, जिथे अनेक कुटुंब शेतीवर किंवा घरगुती कामांवर अवलंबून आहेत, तिथे हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा ठरतो. गावाकडे अनेक मुलं शाळेतून आल्यावर आई-वडिलांना मदत करतात. मग हे सगळं बालमजुरीच म्हणायचं का?

‘बालमजुरी’ची व्याख्या काय?

सरकार आणि आंतरराष्ट्रीय संघटनांच्या व्याख्येनुसार, साधारणपणे जर मुलाचं वय १४ वर्षांपेक्षा कमी असेल आणि ते मूल असं कोणतंही काम करत असेल, ज्यामुळे त्याच्या शिक्षणावर, मानसिक आणि शारीरिक विकासावर किंवा आरोग्यावर वाईट परिणाम होत असेल, तर ते ‘बालमजुरी’ मानलं जातं. भारताच्या बाल कामगार अधिनियम, १९८६ नुसार, १४ वर्षांखालील मुलांना कोणत्याही धोकादायक किंवा व्यावसायिक कामात गुंतवणं हे कायद्याने गुन्हा आहे. अर्थात, काही विशिष्ट कौटुंबिक व्यवसायांमध्ये किंवा शाळा सुटल्यानंतर हलक्या कामांसाठी काही अपवाद आहेत, पण तेही मुलांच्या शिक्षणावर आणि आरोग्यावर परिणाम करणारे नसावेत.

घरातील काम बालमजुरी कधी ठरते?

आता महत्त्वाचा मुद्दा, जर एखादं गावखेड्यातील मूल घरात काम करत असेल किंवा शेतात मदत करत असेल, तर ते बालमजुरी म्हणायचं का? याचं उत्तर परिस्थितीवर अवलंबून आहे. जर मूल शाळेत जात असेल, अभ्यास करत असेल आणि त्यानंतर स्वतःच्या इच्छेने, आपल्या कुटुंबाला घरातल्या किंवा शेतातल्या हलक्या-फुलक्या कामांमध्ये मदत करत असेल, तर त्याला सामान्यतः बालमजुरी मानलं जात नाही. उदाहरणार्थ, घरात स्वच्छता करणं, पाणी भरणं किंवा शेतात छोटी-मोठी मदत करणं. ही कामं त्याच्या शिक्षणात किंवा आरोग्यात अडथळा आणणारी नसावीत.

परंतु, जर मुलाला शाळेत न पाठवता पूर्णवेळ घरच्या कामाला किंवा शेतीच्या कामाला जुंपलं जात असेल, किंवा ते काम त्याच्या वयाच्या मानाने खूप कठीण, धोकादायक किंवा जास्त तासांचं असेल, आणि त्या कामामुळे त्याच्या शिक्षणावर, आरोग्यावर किंवा खेळण्या-बागडण्याच्या वयावर गंभीर परिणाम होत असेल, तर ते नक्कीच ‘बालमजुरी’च्या श्रेणीत येऊ शकतं. जरी ते काम आर्थिक गरजेपोटी केलं जात असलं, पण ते मुलाच्या मूलभूत हक्कांपासून त्याला वंचित ठेवत असेल, तर ते स्वीकारार्ह नाही.