भयाण जेल, गूढ खोल्या! जिथं इमरान खान कैद त्या अडियाल तुरुंगाचं रहस्य काय? वाचा A टू Z माहिती!

अफगान प्रसारमाध्यमांनी पाकिस्तानचे माजी पंतप्रधान इमरान खान यांच्या हत्येचा धक्कादायक दावा केला आहे. इमरान यांच्या कुटुंबियांना गेल्या तीन आठवड्यांपासून त्यांना भेटू दिले नाही. त्यामुळे या चर्चांना उधाण आले. इम्रान हे पाकिस्तानच्या अडियाल जेलमध्ये आहेत. हे जेल राजधानी इस्लामाबादपासून अवघ्या १५ किलोमीटर अंतरावर रावळपिंडी शहराच्या मध्यभागी बांधलेले आहे. अडियाला जेल पाकिस्तानचे सेंट्रल जेल म्हणून ओळखले जाते. हे पाकिस्तानमधील सर्वात कुप्रसिद्ध आणि उच्च सुरक्षेतील जेल मानले जाते. या जेलचे बांधकाम १९८६ मध्ये झाले होते. हे उत्तर पंजाबचे सेंट्रल जेल आहे. त्याचे क्षेत्रफळ सुमारे ८३ एकर आहे. येथे १,९०० कैद्यांना ठेवण्याची क्षमता आहे, पण अनेकदा ४,००० पेक्षा जास्त कैदी इथे राहतात. पाकिस्तानचे माजी पंतप्रधान इमरान खान हे अडियाला जेलमध्ये बंद आहेत.

अडियाला जेलची इतर वैशिष्ट्य

अडियाल जेलच्या भिंती ३० फूट उंच आहेत. त्याच्या चारही बाजूंना वीजप्रवाही तारा गुंडाळलेल्या आहेत, जेथे सशस्त्र पहारेकरी तैनात असतात. हे जेल केवळ सामान्य गुन्हेगारांचे नाही, तर राजकीय व्यक्तींचे ‘राजकीय कब्रस्तान’ म्हणूनही ओळखले जाते. पंजाब प्रिझन विभागाच्या अधीन चालणारे हे जेल, १८९४ च्या प्रिझन अॅक्टनुसार संचालित होते. येथील बैरक ३६ लोकांसाठी बांधलेल्या आहेत, पण एका बैरकमध्ये १५० पर्यंत कैदी झोपतात. यात कैद्यांना बहुतेक वेळा फरशीवरच झोपावे लागते.

राजकारणातील काळ्या अध्यायांनी भरलेल्या अडियाला जेलचा इतिहास

अडियालाचा इतिहास राजकारणातील काळ्या अध्यायांनी भरलेला आहे. १९७० च्या दशकापासून हे जेल पाकिस्तानी राजकारणातील दिग्गजांचा कैदखाना राहिला आहे. सर्वात प्रसिद्ध कैदी होते माजी पंतप्रधान जुल्फिकार अली भुट्टो, ज्यांना ४ एप्रिल १९७९ रोजी याच जेलमध्ये फाशी देण्यात आली. त्यांची मुलगी बेनझीर भुट्टो देखील इथे कैद झाल्या होत्या. १९८० मध्ये इथले जुने जेल तोडून नवीन जेल बांधण्यात आले होते. त्याचे संचालन १९८६ पासून सुरू झाले. जुन्या जेलच्या जागी जिन्ना पार्क बांधण्यात आले. पाकिस्तानचे तीन वेळा पंतप्रधान नवाज शरीफ हे २०१८ मध्ये पनामा पेपर्स प्रकरणात १० वर्षांची शिक्षा भोगण्यासाठी इथे ठेवण्यात आले. त्यांची मुलगी मरियम नवाज आणि भाऊ शहबाज शरीफ देखील अडियालाचे पाहुणे राहिले. माजी पंतप्रधान युसुफ रझा गिलानी (२०१२) आणि आसिफ अली झरदारी (२००८) यांनी देखील या तुरुंगात वेळ घालवला होता. जनरल परवेझ मुशर्रफ यांना हाऊस अरेस्टमध्ये ठेवण्यात आले, पण अडियालाने अनेक लष्करी अधिकाऱ्यांना कैद केले. अनेक परदेशी पत्रकार, जसे की फ्रेंच लेखक ऑडे ऑलिव्हियर यांना २००२ मध्ये कैद करण्यात आले.

अडियाला जेलमध्ये आहे इमरान खानची काल कोठरी

एकंदरीत, हे जेल पाकिस्तानी लोकशाहीच्या ‘पीडितां’चे साक्षीदार राहिले आहे, ज्यात भुट्टो कुटुंबापासून शरीफ वंशापर्यंत अनेकांचा समावेश आहे. नुकताच २०२५ मध्ये एका व्हिडीओमध्ये उल्लेख केला गेला की इथून अनेक हाय-प्रोफाइल कैदी पळून गेले. माजी पंतप्रधान इमरान खान ऑगस्ट २०२३ मध्ये तोशखाना भ्रष्टाचार प्रकरणात अटकेत आल्यानंतर अडियाला जेलमध्ये बंद आहेत. अडियाला जेलला इमरान खानची काल कोठरी म्हटले जात आहे. याबाबत अफवा आहेत की मुनीरने इमरान खानला जेलमध्येच संपवले किंवा काही तरी वाईट केले. इमरानच्या कुटुंबीय आणि समर्थकांचा आरोप आहे की २१ दिवसांपासून इमरानची कोणतीही बातमी मिळत नाही आणि त्यांना भेटण्यास कोणालाही परवानगी दिलेली नाही. पाकिस्तानचे अडियाला जेल अनेक अज्ञात रहस्यमयी जगाने भरलेले आहे. हे जेल यातना आणि भयंकर त्रासांसाठी ओळखले जाते. इमरानची पत्नी बुशरा बीबी देखील याच जेलमध्ये बंद आहेत.

इमरानला अडियाला जेलमध्ये का ठेवण्यात आले?

इमरान खानला या जेलमध्ये ठेवण्याचे मुख्य कारण इथली सुरक्षाव्यवस्था आहे. याशिवाय रावळपिंडी इस्लामाबाद कोर्टच्या जवळ आहे, जेथे इमरानचे खटले चालतात. हे जेल राजकीय कैद्यांसाठी ‘सुरक्षित’ मानले जाते, जेथून पळून जाणे कठीण आहे. पाकिस्तान सरकारचे मत आहे की इमरानसारख्या लोकप्रिय नेत्याला इतरत्र ठेवणे ‘सुरक्षा धोका’ निर्माण करू शकते, पण टीकाकार हे ‘राजकीय षड्यंत्र’ म्हणतात, कारण अडियालामध्ये एकांतवास आणि कठोर अटी सामान्य आहेत. जानेवारी २०२५ मध्ये अल-कादिर ट्रस्ट प्रकरणात १४ वर्षांची शिक्षा मिळाल्यानंतरही ते इथेच आहेत.

त्यांच्या बहिणी अलीमा खान, डॉ. उजमा खान आणि नूरीन नियाज़ी तीन आठवड्यांपासून त्यांची भेट घेण्याचा प्रयत्न करत आहेत, पण जेल प्रशासन त्यांना भेटू देत नाही. नुकत्याच, २६ नोव्हेंबर २०२५ रोजी जेलच्या बाहेर पोलिसांनी बहिणींवर लाठीचार्ज केला, केस ओढले आणि ताब्यात घेतले. अलीमाला तात्पुरती न्यायालयीन कोठडीत ठेवण्यात आले आहेत, पण जामिनावर सोडण्यात आले. बहिणी ‘फ्री इमरान’च्या घोषणांसह रस्त्यावर उतरल्या होत्या.

इमरानची पत्नी बुशरा बीबीला अडियालामध्ये का ठेवले गेले?

इमरानची पत्नी बुशरा बीबी (बुशरा बिबी) यांना ऑक्टोबर २०२४ मध्ये तोशखाना-II प्रकरणात जामिनावर सोडण्यात आले, पण जानेवारी २०२५ मध्ये अल-कादिर ट्रस्ट प्रकरणात त्यांना ७ वर्षांची शिक्षा मिळाल्यानंतर त्यांना देखील अडियाला जेलमध्ये कैद करण्यात आले. मे २०२४ मध्ये बाणी गाला हाऊस अरेस्टमधून इथे हलवण्यात आल्या. दोघे पती-पत्नी एकाच जेलमध्ये आहेत, पण सुरक्षेच्या नावाखाली वेगवेगळ्या बैरकमध्ये ठेवले गेले आहेत. अडियाला फक्त भिंती नाहीत, तर पाकिस्तानी राजकारणाचे आरसे आहेत. इथे कैद होणे विरोधकांसाठी सन्मान बनले आहे, पण मानवाधिकार संघटना जसे की एमनेस्टी याला ‘नरक’ म्हणतात. हे जेल गर्दी, वाईट अन्न आणि यातनांनी भरलेले आहे. इमरान यांचा खटला चालू आहे, पण जेलच्या सळयांमागच्या राजकारणाकडे बोट दाखवतात.

अलीकडील बातम्यांनुसार, इमरान खानच्या मृत्यूच्या अफवा पसरल्या होत्या, ज्यामुळे अडियाला जेलच्या बाहेर तणाव निर्माण झाला. मात्र, जेल प्रशासनाने स्पष्टपणे सांगितले आहे की इमरान पूर्णपणे निरोगी आहेत आणि जेलमध्ये असून, त्यांची पूर्ण वैद्यकीय काळजी घेतली जात आहे. त्यांच्या बहिणींनी जेलबाहेर आंदोलन केले होते आणि भेटीसाठी आग्रह धरला होता, पण पोलिसांनी त्यांच्यावर लाठीचार्ज केला. आता जेल अधिकाऱ्यांनी बहिणींना भेटीची हमी दिल्याने आंदोलन मागे घेण्यात आले आहे आणि त्या लवकरच इमरानची भेट घेतील. पाकिस्तानचे संरक्षणमंत्री ख्वाजा आसिफ यांनी सांगितले की इमरानला ‘फाईव्ह-स्टार’ सुविधा मिळत आहेत, जरी कुटुंबाने एकांतवास आणि कठोर अटींचा आरोप केला असला तरी. इमरान हे ऑगस्ट २०२३ पासून अटकेत असून, भ्रष्टाचार आणि दहशतवादाच्या अनेक खटल्यांमध्ये ते अडकले आहेत. जेलमध्ये त्यांना मोबाइल किंवा इतर प्रतिबंधित वस्तूंची परवानगी नाही आणि सिग्नल जॅमर्समुळे बाहेर संपर्क अशक्य आहे. हे जेल पाकिस्तानी राजकारणातील ‘पीडित नेत्यांची कथा’ सांगते, आणि इमरान यांची कैद ही राजकीय षड्यंत्राचे उदाहरण आहे, असे समर्थक सांगतात.