सावधान! बाईकच्या हेलमेटचीही असते ‘एक्सपायरी डेट’, 5 वर्षांपेक्षा जुने वापरत असाल तर जीव धोक्यात

अनेक वाहनधारक वर्षानुवर्षे एकच हेलमेट वापरतात, जे त्यांच्या सुरक्षेसाठी अत्यंत घातक ठरू शकते. तज्ज्ञांच्या मते, कोणत्याही चांगल्या दर्जाच्या हेलमेटची कार्यक्षमता पाच वर्षांनंतर संपते. जर तुमच्या हेलमेटला पाच वर्षांपेक्षा जास्त काळ झाला असेल किंवा त्याचा कधी अपघात झाला असेल, तर ते ताबडतोब का बदलले पाहिजे, हे समजून घेऊया.

रस्त्यावरून दुचाकी चालवताना डोक्याच्या सुरक्षेसाठी हेलमेट घालणे कायद्याने बंधनकारक आहे. अनेक जण केवळ पोलिसांचा दंड वाचवण्यासाठी किंवा वर्षानुवर्षे एकच जुने हेलमेट वापरत राहतात. परंतु, तुम्हाला माहीत आहे का की औषधे आणि खाद्यपदार्थांप्रमाणेच हेलमेटलाही एक ‘एक्सपायरी डेट’ असते? जागतिक सुरक्षा मानके आणि जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) रस्ता सुरक्षा मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, हेलमेट ठराविक काळानंतर आपली सुरक्षा क्षमता गमावते. 5 वर्षांपेक्षा जुने किंवा एकदा जरी अपघातात आदळलेले हेलमेट वापरणे तुमच्या जिवावर बेतू शकते.

हेलमेट का आणि कसे होते एक्सपायर?

वरवर पाहता मजबूत दिसणारे हेलमेट आतून हळूहळू कमकुवत होत असते. हेलमेटच्या कालबाह्य होण्यामागे प्रामुख्याने खालील शास्त्रीय कारणे आहेत.

EPS लायनर खराब होणे

हेलमेटच्या आत ‘एक्सपेंडेड पॉलिस्टीरिन’ (EPS) नावाचे एक जाड पांढरे कडक कव्हर (थर्मोकोलसारखे) असते. अपघाताच्या वेळी डोक्याला बसणारा झटका शोषून घेण्याचे मुख्य काम हे ईपीएस करते. वेळ, घाम, केसांचे तेल आणि वातावरणातील उष्णतेमुळे हे कव्हर कडक किंवा ठिसूळ बनते, ज्यामुळे त्याची धक्का शोषण्याची क्षमता संपते.

बाहेरचे कवच कमकुवत होणे

हेलमेटचे बाहेरील कवच प्लास्टिक, फायबरग्लास किंवा कार्बन फायबरचे बनलेले असते. सततचा कडक ऊन (UV किरणांचा मारा) आणि पावसामुळे या मटेरिअलची ताकद कमी होते आणि त्याला बारीक तडे जाऊ लागतात.

स्ट्रॅप आणि फिटिंग सैल होणे

जास्त वापरामुळे हेलमेटच्या पट्ट्या (Straps) आणि आतील मऊ पॅडिंग सैल होते. यामुळे अपघाताच्या वेळी हेलमेट डोक्यावरून निसटण्याचा धोका वाढतो.

हेलमेट कधी बदलणे अत्यंत गरजेचे आहे?

जागतिक रस्ता सुरक्षा संस्था आणि नामांकित हेलमेट उत्पादक कंपन्यांच्या अधिकृत मानकांनुसार खालील दोन परिस्थितीत हेलमेट ताबडतोब बदलले पाहिजे.

5 वर्षांचा कालावधी पूर्ण झाल्यास

जरी तुमचे हेलमेट दिसायला अगदी नवीन आणि स्क्रॅचविरहित असले, तरी उत्पादनाच्या तारखेपासून (Manufacturing Date) 5 वर्षांनंतर ते बदलणे आवश्यक आहे. जर तुम्ही ते रोज वापरत असाल, तर दर 3 वर्षांनी बदलण्याचा सल्ला दिला जातो.

लहान-मोठा अपघात झाल्यास

जर तुमचे हेलमेट डोक्यावर असताना किंवा हातामधून कोणत्याही कडक पृष्ठभागावर जोरात आदळले असेल, तर ते त्याच सेकंदाला एक्सपायर होते. बाहेरून स्क्रॅच दिसले नाहीत, तरी आतील ईपीएस लायनरला तडे गेलेले असतात. असा हेलमेट पुन्हा अपघाताचा फटका सहन करू शकत नाही.

नवीन हेलमेट खरेदी करताना काय काळजी घ्यावी?

केंद्रीय रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्रालयाच्या (MoRTH) नियमांनुसार, भारतात केवळ ‘ISI’ प्रमाणित हेलमेट विकण्यास आणि वापरण्यास परवानगी आहे. ISI मार्क तपासा: हेलमेट खरेदी करताना त्यावर IS 4151 हा अधिकृत भारतीय मानक ब्युरो (BIS) चा मार्क असल्याची खात्री करा. हलक्या दर्जाचे आणि फॅन्सी हेलमेट वापरणे बेकायदेशीर असून ते सुरक्षा देत नाहीत. मॅन्युफॅक्चरिंग डेट पाहा हेलमेटच्या आत किंवा स्ट्रॅपवर उत्पादनाचा महिना आणि वर्ष लिहिलेले असते. नेहमी चालू वर्षात तयार झालेलेच हेलमेट खरेदी करा. हेलमेट हा पोलिसांच्या दंडापासून वाचण्याचा मार्ग नसून, अपघातात तुमचा जीव वाचवणारे सुरक्षा कवच आहे. त्यामुळे तुमच्या जुन्या हेलमेटची मुदत तपासा आणि सुरक्षित प्रवासासाठी आजच नवीन प्रमाणित हेलमेट खरेदी करा.