AQI
TV9 Network
User
Sign In

By signing in or creating an account, you agree with Associated Broadcasting Company's Terms & Conditions and Privacy Policy.

Indian Railways RAC Rules : रेल्वेचा 43 वर्षांपूर्वीचा RAC नियम बंद होणार? पूर्ण भाडं भरूनही अर्धीच जागा मिळण्याची पद्धत बदलणार का? जाणून घ्या एका क्लीकवर

भारतीय रेल्वेची ४३ वर्षांपासून सुरू असलेली RAC तिकीट व्यवस्था बंद होणार का, याबाबत सध्या चर्चा सुरू आहे. रेल्वे मंत्रालयाने अद्याप कोणताही अंतिम निर्णय जाहीर केला नाही. RAC तिकीट म्हणजे काय, ही पद्धत का सुरू करण्यात आली, ती बंद झाल्यास प्रवाशांना काय फायदा होऊ शकतो आणि RAC प्रवाशांना भाड्याचा आंशिक परतावा देण्याबाबत संसदीय समितीने काय शिफारस केली आहे, जाणून घ्या सविस्तर.

| Updated on: Nov 21, 2026 | 5:16 PM
Share
भारतीय रेल्वे: भारतीय रेल्वेने प्रवास करणाऱ्या कोट्यवधी प्रवाशांसाठी एक मोठी बातमी समोर आली आहे. रेल्वे ४३ वर्षे जुनी आरएसी तिकीट प्रणाली बंद करण्याच्या विचारात आहे. याचा अर्थ असा की, पूर्ण भाडे भरूनही फक्त अर्धीच जागा मिळण्याच्या पद्धतीऐवजी, आता या नवीन नियमानुसार तुम्हाला पूर्ण जागा मिळेल. काही वरिष्ठ रेल्वे अधिकाऱ्यांच्या मते, डिजिटल तिकीट तपासणी प्रणाली सुरू झाल्यानंतर या प्रणालीची गरज कमी झाली आहे. जर रेल्वे मंत्रालयाने या प्रस्तावाला मंजुरी दिली, तर आरएसी तिकिटावर प्रवास करणाऱ्या प्रवाशांसाठी हा एक मोठा बदल ठरू शकतो. तथापि, या संदर्भात अद्याप कोणताही अंतिम निर्णय जाहीर करण्यात आलेला नाही.

भारतीय रेल्वे: भारतीय रेल्वेने प्रवास करणाऱ्या कोट्यवधी प्रवाशांसाठी एक मोठी बातमी समोर आली आहे. रेल्वे ४३ वर्षे जुनी आरएसी तिकीट प्रणाली बंद करण्याच्या विचारात आहे. याचा अर्थ असा की, पूर्ण भाडे भरूनही फक्त अर्धीच जागा मिळण्याच्या पद्धतीऐवजी, आता या नवीन नियमानुसार तुम्हाला पूर्ण जागा मिळेल. काही वरिष्ठ रेल्वे अधिकाऱ्यांच्या मते, डिजिटल तिकीट तपासणी प्रणाली सुरू झाल्यानंतर या प्रणालीची गरज कमी झाली आहे. जर रेल्वे मंत्रालयाने या प्रस्तावाला मंजुरी दिली, तर आरएसी तिकिटावर प्रवास करणाऱ्या प्रवाशांसाठी हा एक मोठा बदल ठरू शकतो. तथापि, या संदर्भात अद्याप कोणताही अंतिम निर्णय जाहीर करण्यात आलेला नाही.

1 / 8
आरएसी तिकीट प्रणाली म्हणजे काय? आरएसी (RAC) म्हणजे 'रिझर्व्हेशन अगेन्स्ट कॅन्सलेशन' (Reservation Against Cancellation). या प्रणालीअंतर्गत, प्रवाशांना ट्रेनमध्ये प्रवास करण्याची परवानगी दिली जाते. परंतु त्यांना पूर्ण जागा मिळत नाही. सहसा, दोन आरएसी प्रवाशांना बाजूची खालची बर्थ (जागा) दिली जाते. दोघांनाही तिकिटाचे पूर्ण भाडे द्यावे लागते. जर कन्फर्म तिकीट असलेला प्रवासी ट्रेनमध्ये प्रवास करत नसेल किंवा त्याची बर्थ रिकामी असेल, तर त्या आरएसी प्रवाशाला पूर्ण बर्थ मिळण्याची शक्यता असते.

आरएसी तिकीट प्रणाली म्हणजे काय? आरएसी (RAC) म्हणजे 'रिझर्व्हेशन अगेन्स्ट कॅन्सलेशन' (Reservation Against Cancellation). या प्रणालीअंतर्गत, प्रवाशांना ट्रेनमध्ये प्रवास करण्याची परवानगी दिली जाते. परंतु त्यांना पूर्ण जागा मिळत नाही. सहसा, दोन आरएसी प्रवाशांना बाजूची खालची बर्थ (जागा) दिली जाते. दोघांनाही तिकिटाचे पूर्ण भाडे द्यावे लागते. जर कन्फर्म तिकीट असलेला प्रवासी ट्रेनमध्ये प्रवास करत नसेल किंवा त्याची बर्थ रिकामी असेल, तर त्या आरएसी प्रवाशाला पूर्ण बर्थ मिळण्याची शक्यता असते.

2 / 8
ही सेवा का सुरू करण्यात आली?: भारतीय रेल्वेमधील आरएसी (RAC) प्रणाली १९८३-८४ मध्ये तत्कालीन रेल्वेमंत्री ए. बी. ए. गनी खान चौधरी यांनी सुरू केली. त्या वेळी रेल्वे तिकीट बुकिंग आणि आरक्षण प्रणाली आजच्यासारखी डिजिटल नव्हती. अनेकदा, कन्फर्म तिकीट असलेले प्रवासी ट्रेनमध्ये प्रवास करण्यासाठी येत नसत, ज्यामुळे त्यांच्या बर्थ रिकाम्या राहत असत. अशा परिस्थितीत, प्रतीक्षा यादीतील प्रवाशांना प्रवासाची संधी देण्यासाठी आरएसी प्रणाली सुरू करण्यात आली. याशिवाय, रेल्वे कर्मचाऱ्यांच्या मर्जीनुसार बर्थ वाटप होण्याची शक्यता कमी करणे हा देखील याचा उद्देश आहे.

ही सेवा का सुरू करण्यात आली?: भारतीय रेल्वेमधील आरएसी (RAC) प्रणाली १९८३-८४ मध्ये तत्कालीन रेल्वेमंत्री ए. बी. ए. गनी खान चौधरी यांनी सुरू केली. त्या वेळी रेल्वे तिकीट बुकिंग आणि आरक्षण प्रणाली आजच्यासारखी डिजिटल नव्हती. अनेकदा, कन्फर्म तिकीट असलेले प्रवासी ट्रेनमध्ये प्रवास करण्यासाठी येत नसत, ज्यामुळे त्यांच्या बर्थ रिकाम्या राहत असत. अशा परिस्थितीत, प्रतीक्षा यादीतील प्रवाशांना प्रवासाची संधी देण्यासाठी आरएसी प्रणाली सुरू करण्यात आली. याशिवाय, रेल्वे कर्मचाऱ्यांच्या मर्जीनुसार बर्थ वाटप होण्याची शक्यता कमी करणे हा देखील याचा उद्देश आहे.

3 / 8
२०१६ मध्ये आरएसी बर्थची संख्या वाढली: अधिक प्रवाशांना ही सुविधा उपलब्ध करून देण्यासाठी, रेल्वेने २०१६ साली आरएसी बर्थची संख्या वाढवली. पूर्वी, स्लीपर क्लासच्या प्रत्येक डब्यात आरएसीसाठी ५ बाजूचे खालचे बर्थ दिले जात होते. त्यावर १० प्रवासी बसू शकत होते. नंतर, बर्थची संख्या ७ पर्यंत वाढवण्यात आली. त्यामुळे, १४ प्रवासी बसू शकत होते. त्याचप्रमाणे, ३एसी मधील आरएसी बर्थची संख्या २ वरून ४ आणि २एसी मधील २ वरून ३ करण्यात आली. परिणामी, या दोन डब्यांमध्ये अनुक्रमे किमान ६ ते ८ लोक आरएसी अंतर्गत प्रवास करू शकतात.

२०१६ मध्ये आरएसी बर्थची संख्या वाढली: अधिक प्रवाशांना ही सुविधा उपलब्ध करून देण्यासाठी, रेल्वेने २०१६ साली आरएसी बर्थची संख्या वाढवली. पूर्वी, स्लीपर क्लासच्या प्रत्येक डब्यात आरएसीसाठी ५ बाजूचे खालचे बर्थ दिले जात होते. त्यावर १० प्रवासी बसू शकत होते. नंतर, बर्थची संख्या ७ पर्यंत वाढवण्यात आली. त्यामुळे, १४ प्रवासी बसू शकत होते. त्याचप्रमाणे, ३एसी मधील आरएसी बर्थची संख्या २ वरून ४ आणि २एसी मधील २ वरून ३ करण्यात आली. परिणामी, या दोन डब्यांमध्ये अनुक्रमे किमान ६ ते ८ लोक आरएसी अंतर्गत प्रवास करू शकतात.

4 / 8
डिजिटल प्रणालीमुळे आरएसी प्रणाली बंद करण्याचा विचार: रेल्वे अधिकाऱ्यांच्या मते, आता संपूर्ण तिकीट तपासणी प्रक्रिया डिजिटल झाली आहे. ट्रेन तिकीट परीक्षकाकडे (टीटीई) एक हँड-हेल्ड टर्मिनल (एचएचटी) असेल. हे रेल्वेच्या तिकीट प्रणालीशी जोडलेले असेल. जर कन्फर्म तिकीट असलेला प्रवासी ट्रेनमध्ये आला नाही, तर टीटीई त्याची माहिती प्रणालीमध्ये 'नो टर्न-अप' (येला नाही) म्हणून अद्ययावत करू शकतो. त्यानंतर, ती रिकामी जागा पुढील स्थानकावरून प्रवास सुरू करणाऱ्या प्रवाशांना चालू बुकिंग अंतर्गत दिली जाऊ शकते. अधिकाऱ्यांचा विश्वास आहे की, या प्रक्रियेमुळे आरएसीसारख्या प्रणालीची गरज कमी होईल.

डिजिटल प्रणालीमुळे आरएसी प्रणाली बंद करण्याचा विचार: रेल्वे अधिकाऱ्यांच्या मते, आता संपूर्ण तिकीट तपासणी प्रक्रिया डिजिटल झाली आहे. ट्रेन तिकीट परीक्षकाकडे (टीटीई) एक हँड-हेल्ड टर्मिनल (एचएचटी) असेल. हे रेल्वेच्या तिकीट प्रणालीशी जोडलेले असेल. जर कन्फर्म तिकीट असलेला प्रवासी ट्रेनमध्ये आला नाही, तर टीटीई त्याची माहिती प्रणालीमध्ये 'नो टर्न-अप' (येला नाही) म्हणून अद्ययावत करू शकतो. त्यानंतर, ती रिकामी जागा पुढील स्थानकावरून प्रवास सुरू करणाऱ्या प्रवाशांना चालू बुकिंग अंतर्गत दिली जाऊ शकते. अधिकाऱ्यांचा विश्वास आहे की, या प्रक्रियेमुळे आरएसीसारख्या प्रणालीची गरज कमी होईल.

5 / 8
तिकीट बुक करूनही ट्रेनमध्ये न चढल्यास परताव्याचे नियम: रेल्वे तिकीट रद्दीकरण (आरएसी) प्रणालीच्या पुनरावलोकनाचे आणखी एक कारण म्हणजे तिकीट परताव्याचे नियम. तिकीट रद्दीकरणाचे नियम २०१५ साली बदलण्यात आले होते. या नियमांनुसार, जर कन्फर्म तिकीट असलेला प्रवासी कोणत्याही कारणास्तव ट्रेनमध्ये प्रवास करण्यासाठी हजर झाला नाही, तर त्याला तिकिटाचे संपूर्ण भाडे गमवावे लागू शकते. याचा अर्थ असा की, रेल्वेने प्रवाशाकडून भाडे आधीच वसूल केलेले असते. अशा परिस्थितीत, रिकामी जागा पुढच्या स्टेशनवरून प्रवास करणाऱ्या दुसऱ्या प्रवाशाला पूर्ण भाड्यावर दिली जाऊ शकते. अधिकाऱ्यांच्या मते, या प्रणालीमुळे रेल्वेला कोणतेही आर्थिक नुकसान होणार नाही.

तिकीट बुक करूनही ट्रेनमध्ये न चढल्यास परताव्याचे नियम: रेल्वे तिकीट रद्दीकरण (आरएसी) प्रणालीच्या पुनरावलोकनाचे आणखी एक कारण म्हणजे तिकीट परताव्याचे नियम. तिकीट रद्दीकरणाचे नियम २०१५ साली बदलण्यात आले होते. या नियमांनुसार, जर कन्फर्म तिकीट असलेला प्रवासी कोणत्याही कारणास्तव ट्रेनमध्ये प्रवास करण्यासाठी हजर झाला नाही, तर त्याला तिकिटाचे संपूर्ण भाडे गमवावे लागू शकते. याचा अर्थ असा की, रेल्वेने प्रवाशाकडून भाडे आधीच वसूल केलेले असते. अशा परिस्थितीत, रिकामी जागा पुढच्या स्टेशनवरून प्रवास करणाऱ्या दुसऱ्या प्रवाशाला पूर्ण भाड्यावर दिली जाऊ शकते. अधिकाऱ्यांच्या मते, या प्रणालीमुळे रेल्वेला कोणतेही आर्थिक नुकसान होणार नाही.

6 / 8
आरएसी प्रवाशांना भाड्याचा आंशिक परतावा देण्याची शिफारस: आरएसी तिकीट असलेल्या प्रवाशांना पूर्ण भाडे आकारूनही केवळ अर्धीच जागा मिळण्याचा मुद्दा बऱ्याच काळापासून चर्चेचा विषय आहे. संसदेच्या सार्वजनिक लेखा समितीने (पीएसी) देखील यावर चिंता व्यक्त केली आहे. ४ फेब्रुवारी २०२६ रोजी लोकसभेत सादर केलेल्या आपल्या अहवालात समितीने म्हटले आहे की, चार्ट तयार झाल्यानंतरही जर एखादा प्रवासी आरएसी प्रवर्गातच राहत असेल आणि त्याला पूर्ण जागा मिळत नसेल, तर त्याच्याकडून पूर्ण भाडे आकारणे योग्य नाही. अशा प्रवाशांना भाड्याचा आंशिक परतावा मिळावा यासाठी रेल्वे मंत्रालयाने एक प्रणाली तयार करावी, अशी शिफारस समितीने केली आहे. तथापि, ऑनलाइन आणि रेल्वे काउंटरवरून केलेल्या बुकिंगसाठी एकसमान परतावा प्रणाली तयार करणे हे एक आव्हान असू शकते.

आरएसी प्रवाशांना भाड्याचा आंशिक परतावा देण्याची शिफारस: आरएसी तिकीट असलेल्या प्रवाशांना पूर्ण भाडे आकारूनही केवळ अर्धीच जागा मिळण्याचा मुद्दा बऱ्याच काळापासून चर्चेचा विषय आहे. संसदेच्या सार्वजनिक लेखा समितीने (पीएसी) देखील यावर चिंता व्यक्त केली आहे. ४ फेब्रुवारी २०२६ रोजी लोकसभेत सादर केलेल्या आपल्या अहवालात समितीने म्हटले आहे की, चार्ट तयार झाल्यानंतरही जर एखादा प्रवासी आरएसी प्रवर्गातच राहत असेल आणि त्याला पूर्ण जागा मिळत नसेल, तर त्याच्याकडून पूर्ण भाडे आकारणे योग्य नाही. अशा प्रवाशांना भाड्याचा आंशिक परतावा मिळावा यासाठी रेल्वे मंत्रालयाने एक प्रणाली तयार करावी, अशी शिफारस समितीने केली आहे. तथापि, ऑनलाइन आणि रेल्वे काउंटरवरून केलेल्या बुकिंगसाठी एकसमान परतावा प्रणाली तयार करणे हे एक आव्हान असू शकते.

7 / 8
आरएसी तिकीट खरोखरच बंद होणार का?: रेल्वे मंत्रालयाने आरएसी प्रणाली बंद करण्याबाबत अद्याप कोणताही अंतिम निर्णय जाहीर केलेला नाही. या संदर्भात अधिकाऱ्यांच्या सूचना आणि प्रणालीचा आढावा सुरू आहे. जर या प्रस्तावाला मंजुरी मिळाली, तर ट्रेनमधील बर्थच्या वाटपात आणि प्रतीक्षा यादीतील प्रवाशांच्या प्रवासाच्या व्यवस्थेत मोठे बदल होऊ शकतात. हे लक्षात घेण्यासारखे आहे की, सध्या वंदे भारत स्लीपर ट्रेनमध्ये आरएसी सुविधा उपलब्ध नाही. यामध्ये प्रवाशांना कन्फर्म बर्थ किंवा प्रतीक्षा यादीतील तिकीट दिले जाते.

आरएसी तिकीट खरोखरच बंद होणार का?: रेल्वे मंत्रालयाने आरएसी प्रणाली बंद करण्याबाबत अद्याप कोणताही अंतिम निर्णय जाहीर केलेला नाही. या संदर्भात अधिकाऱ्यांच्या सूचना आणि प्रणालीचा आढावा सुरू आहे. जर या प्रस्तावाला मंजुरी मिळाली, तर ट्रेनमधील बर्थच्या वाटपात आणि प्रतीक्षा यादीतील प्रवाशांच्या प्रवासाच्या व्यवस्थेत मोठे बदल होऊ शकतात. हे लक्षात घेण्यासारखे आहे की, सध्या वंदे भारत स्लीपर ट्रेनमध्ये आरएसी सुविधा उपलब्ध नाही. यामध्ये प्रवाशांना कन्फर्म बर्थ किंवा प्रतीक्षा यादीतील तिकीट दिले जाते.

8 / 8
Follow Us
गोशाळांसाठी फडणवीस सरकारचा मोठा निर्णय; व्यावसायिक दराऐवजी....
CM Devendra Fadnavis : गोशाळांसाठी फडणवीस सरकारचा मोठा निर्णय; व्यावसायिक दराऐवजी....
एका खासदाराचा भाव 150 कोटी; डिलिमिटेशनसाठी शाह खासदार विकत घेत आहेत...
Sanjay Raut : एका खासदाराचा भाव 150 कोटी; डिलिमिटेशनसाठी अमित शाह खासदार विकत घेत असल्याचा संजय राऊतांचा दावा
माळशेज घाटातील रिसॉर्टमध्ये भुजबळांसोबत काय चर्चा? अमोल कोल्हे...
Amol Kolhe : माळशेज घाटातील रिसॉर्टमध्ये भुजबळांसोबत काय चर्चा? अमोल कोल्हे स्पष्टच म्हणाले...
कोल्हे आणि भुजबळांच्या भेटीत नेमकी काय चर्चा? भुजबळांनी स्वतःच सांगितल
Chhagan Bhujbal : अमोल कोल्हे आणि छगन भुजबळांच्या भेटीत नेमकी काय चर्चा? भुजबळांनी स्वतःच सांगितलं, म्हणाले...
नाशिक-लासलगाव मार्गावर एसटी बसचा अपघात; दुचाकीस्वाराला वाचवण्याच्या...
Lasangaon Bus : नाशिक-लासलगाव मार्गावर एसटी बसचा अपघात; दुचाकीस्वाराला वाचवण्याच्या प्रयत्नात चालकाचं नियंत्रण सुटलं
रोहित पवार तुम्ही लपवालपवी का करतायत? नवनाथ बन यांचा सवाल; नेमकं काय..
Navnath Ban Vs Rohit Pawar : रोहित पवार तुम्ही लपवालपवी का करतायत? नवनाथ बन यांचा सवाल; नेमकं काय म्हणाले?
दीड एकर ऊस पाण्याअभावी करपला; पहिल्याच लागवडीत शेतकऱ्याच्या स्वप्नांवर
Nanded Drought : दीड एकर ऊस पाण्याअभावी करपला; पहिल्याच लागवडीत शेतकऱ्याच्या स्वप्नांवर पाणी
देशाच्या राजधानीत प्रवेश करताना आता वेळ वाचणार; दिल्लीच्या टोल....
Delhi Toll : देशाच्या राजधानीत प्रवेश करताना आता वेळ वाचणार; दिल्लीच्या टोलनाक्यांवर नवी MLFF प्रणाली सुरू
चंद्रभागेच्या वाळवंटात विठ्ठल भक्तांची मांदियाळी; दुष्काळमुक्त....
Kartiki Ekadashi : चंद्रभागेच्या वाळवंटात विठ्ठल भक्तांची मांदियाळी; दुष्काळमुक्त महाराष्ट्रासाठी वारकऱ्यांची प्रार्थना
कष्टाने टोमॅटोची लागवड केली, पण पाण्याअभावी स्वप्नांवर पाणी; बीडमधील..
Beed Farmer Issue : कष्टाने टोमॅटोची लागवड केली, पण पाण्याअभावी स्वप्नांवर पाणी; बीडमधील शेतकरी संकटात