वनतारा फाउंडेशन दिन: PM नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते उद्घाटनानंतर एका वर्षात अनेक प्राण्यांचे पुनर्वसन करून त्यांना नैसर्गिक अधिवासात सोडले

जामनगर, गुजरात: वनतारा फाउंडेशन दिनानिमित्त, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते झालेल्या उद्घाटनाला एक वर्ष पूर्ण होत असताना, वनताराने वन्यजीव बचाव, अत्याधुनिक वैद्यकीय सेवा आणि विज्ञानाधिष्ठित संवर्धन क्षेत्रात साधलेल्या ठोस प्रगतीचा आढावा घेतला आहे. अनंत मुकेश अंबानी यांनी स्थापन केलेल्या वंताराने वाघांसारख्या मोठ्या मांजर प्रजाती, सरीसृप, माकडे, पक्षी आणि इतर सस्तन प्राणी यांसह हजारो बचावलेल्या वन्य प्राण्यांना पुन्हा निरोगी केले आहे. गेल्या वर्षभरात त्यांच्या पशुवैद्यकीय पथकांनी अनेक जटिल शस्त्रक्रिया केल्या असून, उपचार आणि पुनर्वसनानंतर अनेक प्राण्यांना त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासात सोडण्यात आले आहे.

पहिल्याच वर्षात अनंत अंबानी यांना वन्यजीव संगोपन आणि संवर्धनातील उल्लेखनीय जागतिक योगदानाबद्दल प्रतिष्ठित Global Humane Award प्रदान करण्यात आला, जो करुणामय आणि विज्ञानाधिष्ठित संवर्धनाच्या बांधिलकीचा पुरावा आहे. वनताराच्या कार्याची आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही दखल घेण्यात आली असून, EARAZA आणि SEAZA सदस्यत्व, Global Humane Conservation Certification तसेच Prani Mitra Award 2025 यांनी त्याला सन्मानित केले आहे. या सन्मानांपलीकडे, संस्थेने दीर्घकालीन परिणाम साधण्यासाठी शेकडो पशुवैद्यकांना संवर्धन वैद्यकशास्त्राचे प्रशिक्षण दिले, 50 हून अधिक राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय ज्ञानविनिमय कार्यक्रम आयोजित केले आणि पुढील पिढीतील संवर्धन दूत घडवण्यासाठी हजारो मुलांपर्यंत पोहोचले.

गेल्या वर्षात वनताराने प्रतिकूल आणि शोषणात्मक परिस्थितीतून प्राण्यांची सुटका केली असून, 250 हून अधिक हत्तींची दीर्घकालीन व विशेष काळजी घेतली आहे. हे हत्ती लाकूडतोड, सर्कस, सफारी राईड्स आणि भिक्षा मागण्याच्या कामांतून मुक्त करण्यात आले होते; त्यांपैकी अनेकांना संधिवात आणि वयपरत्वे उद्भवणारे आजार आहेत. तसेच, गर्दीच्या ठिकाणांहून वाचवलेल्या हजारो मगरींचीही देखभाल केली जात आहे. भारतासह जागतिक स्तरावर विस्तारलेल्या या उपक्रमातून वनतारा करुणा, प्राणी कल्याण आणि विज्ञान यावर आधारित जागतिक संवर्धन मॉडेल साकारत आहे.

पश्चिम विभागासाठी राष्ट्रीय वन्यजीव संदर्भ केंद्र म्हणून नामांकित वनताराने ‘वन हेल्थ’ परिसंस्थेला बळकटी दिली आहे. वन्यजीव आरोग्याला व्यापक रोगनियंत्रण आणि समन्वित प्रतिसाद प्रणालीशी जोडले आहे. त्यांच्या वैज्ञानिक पायाभूत सुविधांमध्ये एक मुख्य वैज्ञानिक प्रयोगशाळा आणि 11 उपग्रह प्रयोगशाळा आहेत. 70 हून अधिक तज्ञांच्या साहाय्याने दररोज 2000 हून अधिक निदान नमुन्यांची तपासणी केली जाते. जैवसंग्रह, नेक्स्ट-जनरेशन सिक्वेन्सिंग, मॉलिक्युलर डायग्नोस्टिक्स, पॅथॉलॉजी, परजीविविज्ञान आणि विषतज्ज्ञता अशा विविध क्षमतांचा यात समावेश आहे.

दररोज हजारो प्राण्यांना सहाय्य देताना, वनतारा पूर्णपणे स्वयंचलित प्रणालीद्वारे 1,56,000 किलो उच्च-गुणवत्तेचे पोषण तयार करते. हे अन्न 50 तापमान-नियंत्रित वाहनांद्वारे वितरित केले जाते आणि 200 पात्र व्यावसायिकांच्या देखरेखीखाली व्यवस्थापित केले जाते. याशिवाय 1000 हून अधिक शेतकरी चारा व पशुखाद्य पिकवण्यात सहभागी आहेत. या एकात्मिक सेवेसोबतच 200 सदस्यांची 24 तास कार्यरत प्रतिसाद टीम असून, तिने 50 हून अधिक आंतरराष्ट्रीय बचाव मोहिमा आणि 15 वन्यजीव तात्काळ प्रतिसाद व बचाव पथक तैनातींना पाठिंबा दिला आहे.

संवर्धन म्हणजे शेवटी प्रजातींना जगण्याची दुसरी संधी देणे होय. गेल्या वर्षभरात संरचित प्रजनन आणि पुनर्वसन कार्यक्रमांमुळे अनेक संकटग्रस्त प्रजातींसाठी आशेचा किरण निर्माण झाला आहे. गुजरात वन विभागाच्या भागीदारीत 53 चितळ हरिणांना बरदा वन्यजीव संग्राहालयात सोडण्यात आले, हा एक महत्त्वपूर्ण टप्पा ठरला. तसेच, इंडोनेशियामधील साप-मान असलेल्या कासवांच्या पुनर्वसन उपक्रमानेही महत्त्वाची नोंद केली. या सर्व प्रयत्नांतून वंताराची विज्ञानाधिष्ठित परिसंस्था पुनर्स्थापनेची आणि वन्यजीवांना करुणेने त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासात परत पाठवण्याची बांधिलकी अधोरेखित होते.

पंजाबमध्ये विध्वंसक पुर आले तेव्हा वनताराने प्रभावित समुदायांसोबत उभे राहत मानवी आणि आपत्ती प्रतिसाद प्रयत्नांना मदत केली. हजारो प्राण्यांचे रक्षण करण्यात आणि दहा लाखांहून अधिक लोकांना सहाय्य करण्यात त्यांनी हातभार लावला. या प्रतिसादातून एक साधा पण प्रभावी संदेश अधोरेखित झाला. पर्यावरणीय लवचिकता आणि मानवी कल्याण यांचा परस्परांशी घनिष्ठ संबंध आहे; एकाची काळजी घेणे म्हणजे दुसऱ्याचीही काळजी घेणे होय.

उद्घाटनानंतरच्या एका वर्षात वनतारा हे एकात्मिक आणि विज्ञानाधिष्ठित संवर्धन परिसंस्थेत रूपांतरित झाले आहे, जे बचाव, संशोधन, पुनर्वसन आणि समुदाय सहभाग यांना व्यापक स्तरावर पुढे नेत आहे. त्याच्या केंद्रस्थानी एक स्पष्ट आणि करुणामय ध्येय आहे. वन्यजीवांचे संरक्षण करणे, समुदायांना बळकटी देणे आणि भारतासह जगभरात अधिक शाश्वत भविष्य घडवण्यासाठी ठोस संवर्धन परिणाम साधणे.