RBI चा धक्कादायक रिपोर्ट: देशात बनावट नोटांमध्ये 5.7 टक्क्यांनी वाढ
रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाच्या (RBI) ताज्या रिपोर्टनुसार, आर्थिक वर्ष 2026-26 मध्ये बँकिंग प्रणालीत पकडल्या गेलेल्या बनावट नोटांची संख्या 5.7 टक्क्यांनी वाढून 2.29 लाखांच्या पार गेली आहे. यामध्ये 500 रुपयांच्या बनावट नोटांमध्ये तब्बल 20.5 टक्के वाढ झाली असून, त्या जालसाजांचे सर्वात मोठे लक्ष्य बनल्या आहेत.
देशात बनावट नोटांच्या प्रकरणांमध्ये वाढ होत असतानाच 2000 रुपयांच्या बनावट नोटांच्या संख्येत मात्र मोठी घट झाली आहे. आरबीआयच्या आकडेवारीनुसार, बाजारात सध्या 500 रुपयांच्या खोट्या नोटा मोठ्या प्रमाणात फिरत आहेत. त्यामुळे नागरिकांनी आणि व्यापाऱ्यांनी रोख व्यवहार करताना विशेष काळजी घेण्याची गरज निर्माण झाली आहे.
भारतीय बँकिंग व्यवस्थेत बनावट नोटांचा धोका वाढत असल्याचे दिसत आहे. आरबीआयच्या ताज्या वार्षिक अहवालानुसार, आर्थिक वर्ष 2025-26 मध्ये, बँकांनी एकूण 2,29,746 बनावट नोटा ओळखल्या, ज्या मागील आर्थिक वर्षाच्या तुलनेत 5.7 टक्के जास्त आहेत. सर्वात मोठी चिंता 500 रुपयांच्या नोटांची आहे. देशात सर्वाधिक वापरल्या जाणाऱ्या या नोटेच्या बनावट आवृत्त्यांची संख्या 20.5 टक्क्यांनी वाढून 1,41,907 वर पोहोचली आहे. या रिपोर्टमध्ये असे दिसून आले आहे की बनावट नोटांच्या एकूण प्रकरणांमध्ये 500 रुपयांच्या नोटांचा वाटा आता सर्वाधिक आहे, तर 2,000 रुपयांच्या बनावट नोटांच्या संख्येत मोठी घट झाली आहे.
500 रुपयांची नोट फसवणूक करणाऱ्यांचे सर्वात मोठे लक्ष्य
500 रुपयांची नोट आता बनावट नोटा बनवणाऱ्यांचे सर्वात मोठे लक्ष्य बनली आहे. 2025-26 या आर्थिक वर्षात, बँकिंग व्यवस्थेत पकडण्यात आलेल्या एकूण बनावट नोटांपैकी 61.8 टक्के हिस्सा या नोटांचा होता. आर्थिक वर्ष 2024-25 मध्ये हा आकडा 54.2 टक्के आणि आर्थिक वर्ष 2023-24 मध्ये 38.5 टक्के होता. हा सतत वाढणारा हिस्सा हा एक संकेत आहे की फसवणूक करणारे आता उच्च-मूल्य आणि उच्च मूल्याच्या नोटांवर अधिक लक्ष केंद्रित करीत आहेत.
भारतीय बँकिंग व्यवस्थेत बनावट नोटांचा धोका वाढत असल्याचे दिसत आहे. आरबीआयच्या ताज्या वार्षिक अहवालानुसार, आर्थिक वर्ष 2025-26 मध्ये, बँकांनी एकूण 2,29,746 बनावट नोटा ओळखल्या, ज्या मागील आर्थिक वर्षाच्या तुलनेत 5.7 टक्के जास्त आहेत. सर्वात मोठी चिंता 500 रुपयांच्या नोटांची आहे. देशात सर्वाधिक वापरल्या जाणार् या या नोटेच्या बनावट आवृत्त्यांची संख्या 20.5 टक्क्यांनी वाढून 1,41,907 वर पोहोचली आहे. या अहवालात असे दिसून आले आहे की बनावट नोटांच्या एकूण प्रकरणांमध्ये 500 रुपयांच्या नोटांचा वाटा आता सर्वाधिक आहे, तर 2,000 रुपयांच्या बनावट नोटांच्या संख्येत मोठी घट झाली आहे.
500 रुपयांची नोट फसवणूक करणाऱ्यांचे सर्वात मोठे लक्ष्य
500 रुपयांची नोट आता बनावट नोटा बनवणाऱ्यांचे सर्वात मोठे लक्ष्य बनली आहे. 2025-26 या आर्थिक वर्षात, बँकिंग व्यवस्थेत पकडण्यात आलेल्या एकूण बनावट नोटांपैकी 61.8 टक्के हिस्सा या नोटांचा होता. आर्थिक वर्ष 2024-25 मध्ये हा आकडा 54.2 टक्के आणि आर्थिक वर्ष 2023-24 मध्ये 38.5 टक्के होता. हा सतत वाढणारा हिस्सा हा एक संकेत आहे की फसवणूक करणारे आता उच्च-मूल्य आणि उच्च मूल्याच्या नोटांवर अधिक लक्ष केंद्रित करीत आहेत.
‘उत्कर्ष 2029’ कार्यक्रमांतर्गत होणार बदल
रिझर्व्ह बँकेच्या ‘उत्कर्ष 2029’ कार्यक्रमांतर्गत नोटांची सुरक्षा वाढवण्याची आणि त्यांना अधिक टिकाऊ बनवण्याची योजना आहे. बनावट नोटांना आळा घालणे आणि लोकांचा चलनावरील विश्वास मजबूत ठेवणे हा त्याचा उद्देश आहे.
चलनात 500 रुपयांहून अधिक नोटा
सध्या देशात 500 रुपयांच्या 705.48 कोटी नोटा चलनात आहेत. यामुळेच बनावट नोटा तयार करणारे या नोटांना सर्वाधिक लक्ष्य करत आहेत. चलनात असलेल्या इतक्या मोठ्या संख्येमुळे बनावट नोटा बनवण्याच्या तंत्रात थोडीशी सुधारणा झाली तरी मोठ्या प्रमाणात बनावट नोटा सापडू शकतात.
